یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٩٠ - مفهوم تکامل در تاریخ - تعریف، هدف و مقصد

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١٠، ص: ٣٨٩

از مقدمهای درباره مفهومی که به قول خودش از دو صورت زمان دارد (تقویمی و تاریخی)، مدعی میشود که بعضی ملتها به لحظه تاریخی خود رسیده و سوار اتوبوس (نقد و در زمان حاضر و نه در آینده) شده و به شکل ایده آل زندگی نسبی نزدیک شدهاند.

ملتهایی که به شکل ایده آل رسیده یا نزدیک شدهاند

ضرابی: چرا میگویید «نسبی» و نمیگویید «کاملًا» ... کاملًا وجود ندارد؟ ...

خویی: بنیادگذاران ایدئولوژی که دارم خود توضیح دادهاند ...

همچنان که سرمایه داری دوره آغازین دارد که بورژوازی یعنی سرمایه داری کوچک است (سوداگری) و یک دوره فرجامین که امپریالیسم است، به همین ترتیب دوره بعدی نیز که بهطور کلی دوره از میان رفتن مالکیت خصوصی است یک دوره آغازین دارد که برای روشنفکران نازک دل چندان خوشایند نیست و یک دوره فرجامین که غایت و ایده آل همه جامعههای انسانی است. آنچه مهم است رسیدن به این دوران پنجم است و نه به دوره فرجامین آن. هنوز هیچ کدام از جامعههای رهایی یافته قرن بیستم به دوره فرجامین این دوران، یعنی به جامعه بدون طبقهای که دولت هم نقش تاریخی خودش را از دست داده باشد نزدیک نشدهاند.

ضرابی: پایان آن، سرمایه داری است. شوروی رسیده به سرمایه داری؟

خویی: هرگز، هرگز در تاریخ پس رفت نداریم. هیچ جامعهای در تاریخ عقبگرد نمیکند. تکامل سرنوشت انسان است. گیرم رسیدن به کمال مطلق برای انسان ناممکن باشد.

(عجیب است. اولًا باید گفت دو دوره داشتن کمونیسم از نظر دیالکتیک با چه اصلی تطبیق میکند؟ آیا نتیجه نوعی تضاد است؟

کدام تضاد؟ آیا واقعاً در دوره فعلی طبقات وجود دارد؟ و آن طبقات، طبقات اقتصادی است؟ ثانیاً «دوره فرجامین غایت و ایده آل همه جامعههای انسانی است» یعنی چه؟ حتی جامعههای سرمایه داری؟! ثالثاً جواب ضرابی که میگوید: «شوروی بار دیگر رسیده به