یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٥٧ - امر به معروف و نهی از منکر

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١٠، ص: ٢٥٦

ه. قدرت، و داخل در این شرط است تجویز تأثیر و امن از ضرر.

رکن دوم، مافیه الحسبة (محتسب فیه) شروطی دارد:

الف. ممنوع شرعی باشد.

ب. موجود در زمان حال باشد نه گذشته و بلکه نه آینده (که آینده محل نظر است).

ج. منکر بدون تجسس ظاهر باشد و محتسب حق تجسس ندارد.

د. قطعی و مسلّم باشد و از نظر اجتهادی محل خلاف نباشد.

رکن سوم (محتسب علیه):

الف. به صورتی باشد که فعل درباره او منکر شمرده شود ولو معصیت نباشد، مثل زنای مجنون با مجنونه به خلاف ترک صلاة مجنون (در حقیقت روح این شرط این است که کاری باشد که وقوع این فعل از نظر اجتماع مفسده داشته باشد و علیهذا این از شرایط محتسب فیه است نه محتسب علیه).

رکن چهارم (احتساب) درجاتی دارد و آدابی. اما درجات:

الف. تعرف یعنی تجسس که ممنوع است.

ب. تعریف یعنی تعلیم

ج. وعظ و پند و نصیحت

د. سب و خشونت لفظی

ه. عمل ید مثل شکستن آلات معصیت (محتسب خم شکست و من سر او ...)

و. تهدید و تخویف

ز. زدن با دست و پا (نه با شلاق و تازیانه و شمشیر) که این مقدار برای آحاد جایز است.

ح. به کار بردن اسلحه و گاهی اتخاذ اعوان (و این محل خلاف است که بدون اذن حاکم جایز است یا نه. به عقیده ما این همان مسئله ترتب مفسده است و باید طریقی اتخاذ کرد که کمتر مفسده مترتب