یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٩٤ - اسلام و مقتضیات زمان - جبر تاریخ

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١٠، ص: ١٩٣

باشید.

٧. به هرحال بحث درباره جاوید بودن دین است، بخصوص دین اسلام. بحث ما در دو جمله خلاصه میشود: یکی اینکه دین یک حقیقت جاوید است، منسوخ شدنی نیست، دیگر اینکه آن دینی که باید باقی بماند اسلام است و آن کتابی که کتاب جاوید بشریت است قرآن است.

٨. خلاصه بحث تا اینجا:

الف. بحث در خاتمیت، ضمناً بحث در جاوید بودن دین است، زیرا وقتی که میگوییم دین ختم شد، دین دیگری نخواهد آمد، منظور این نیست که دوره دین پایان یافت، عملًا دینی نیست و نخواهد بود، بلکه مقصود این است که دین باقی خواهد ماند و آن دین باقی اسلام است.

ب. مطلبی در این عصر به زبانها افتاده که بهطور کلی با جاوید بودن دین و جاوید بودن هر چیز دیگر ممکن است منافات داشته باشد، و آن جبر تاریخ است. جبر تاریخ از لحاظ قدرت تسلیم کردن طرف در این عصر جانشین کلمه قضا و قدر در اعصار پیشین است ...

ج. به همان اندازه که در مفهوم قضا و قدر اشتباه شده، در مفهوم این کلمه صحیح نیز اشتباه شده است.

د. چند مطلب: مفهوم کلمه جبر، عوامل تاریخی، خاصیت جبر آیا عوض کردن است؟ آیا لازمه جبر تاریخ همچنین- مثل قضا و قدر- این است که انسان نقش فعال خود را از یاد ببرد؟

ه. قضا و قدر مربوط به عوامل مافوق طبیعی است و جبر تاریخ [مربوط] به عوامل مادی تاریخ.

و. جبر و قانون علیت

ز. جبر طبیعت و جبر تاریخ

ح. از لحاظ جبر طبیعت و جبر تاریخ فرق نمیکند که ما الهی یا مادی باشیم.

ط. جبر تاریخ مربوط به این است که اجتماع بشری را یک