یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤١٢ - یادداشتهای فلسفه تاریخ و نقدی بر کتاب « فلسفه علوم » علی اکبر ترابی

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١٠، ص: ٤١١

شک ندارد که نژاد به معنی عاملی که مستقل و منفرد از عوامل دیگر حکمفرماست و به معنی اینکه یک نژاد مؤثر است بر خلاف سایر نژادها، قطعاً غلط است ولی مانعی ندارد که یک نژاد سهم بیشتری داشته باشد. نفی تأثیر نژاد نیز ناشی از این است که فکر کردهاند لازمه اصالت جامعه و ترکیب شبه شیمیایی افراد، نفی هر چیزی غیر از جامعه است.

٤. ص ١١٢:

نظریه نیروهای ناشناخته

از اینها بالاتر مورخین ایده آلیستی هستند که از درک قوانین و تحول اجتماع غافل ماندهاند و همیشه در خلال نوشتههای خود، خواسته یا نخواسته، در پی مرعوب کردن خواننده از نیروهای ناشناخته حیات اجتماعی بودهاند.

این نیروهای ناشناخته، شناختهاند. آنها چیزی جز عکس العمل و بیتفاوت نبودن کل جهان- که در مجموع خود حی و شاعر است و بی تفاوت نیست- نمیباشد. ما در یادداشتهای خود از این مطلب به «بعد سوم تاریخ» یاد کردهایم. بعد اول خصوصیات فردی، بعد دوم خصوصیات اجتماعی، بعد سوم عکس العمل جهانی.

٥. ص ٢١٥:

بنیانگذاران تاریخ

در میان بنیانگذاران تاریخ به عنوان یک علم، نخست میتوان از ولتر (بویژه از این لحاظ که برای تاریخ، منطق و سیری قائل بوده) نام برد ...

تعریف تاریخ از نظر ولتر

فکر اساسی او بویژه درباره تاریخ و معنایی که از تاریخ اراده میکند نظر خواننده را جلب مینماید که تاریخ، تلاش و کوشش مستمر و مداومی است در راه دفاع انسانها از خود با استمداد از هوش و خرد خلّاق خویش که نتیجه و ثمره آن مدنیت انسانی است.