یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٩١ - مفهوم تکامل در تاریخ - تعریف، هدف و مقصد

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١٠، ص: ٣٩٠

سرمایه داری» چیست؟ این استدلال به یک واقعیت عینی است. با فرضیه اینکه تکامل عقبگرد ندارد، جواب یک واقعیت عینی را نمیشود داد. بر اساس این واقعیت، یکی از دو راه را باید انتخاب کرد: یا اینکه تاریخ عقبگرد دارد و عقربه زمان احیاناً ولو موقت به عقب میگردد و دورهای منحطتر از دوره ماقبل امکان وقوع دارد و یا باید گفت کمونیسم از سرمایه داری فعلی شوروی کاملتر نیست.

رابعاً اینکه میگوید تاریخ به عقب برنمی گردد، از چه نظر؟ از نظر فنی یا اقتصادی یا اخلاقی و انسانی؟ آیا ممکن نیست جامعه خاصی از نظر امکانات به جای افزایش، کاهش یابد؟ پس انحطاطها در تاریخ چیست؟ بلی، جامعه انسانی در مجموع زمانها یعنی معدل حرکتها به سوی تکامل است.)

ضرابی: میگویید «گیرم»، پس تأیید میکنید که رسیدن انسان به کمال ناممکن است.

خویی: کمال مطلق هرگز واقعیت پیدا نمیکند ... (ص ٥٣) همه چیز در زندگانی انسان نسبی است. آنچه به زندگانی انسان معنا و ارزش میبخشد واقعیت «تکامل» است و نه آرزوی رسیدن به کمال.

یکی از فیلسوفان نامدار میگوید: «انسان در تکامل است بدون اینکه هرگز به کمال برسد.» [١] تکامل از نوع حرکت است یعنی واقعیتی دینامیک است، اما کمال از نوع سکون است یعنی مفهومی استاتیک است. رسیدن انسان به کمال، مستلزم رسیدن تاریخ به جایی است که دیگر هیچ پیشامدی در زمان رخ ندهد ... و در همین معنی است که یاسپرس میگوید انسان همیشه در راه است ... (ص ٥٤) کمال مطلق نمیتواند واقعیت پیدا کند، به این دلیل روشن که کمال مفهومی است استاتیک و ذات انسان واقعیتی است دینامیک و ناممکن است- و