یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٠١ - تکامل اجتماعی انسان در تاریخ

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١٠، ص: ٤٠٠

میگویند: اگر نوع انسان را به یک فرد انسان صدساله تشبیه کنیم، هشتاد و پنج سال عمر خود را در کودکستان ماند، ده سال در دبستان گذراند، دوره دبیرستان و دانشگاه را با خیزی پشت سر گذاشت.

فرق کمال و تمام

اگر بخواهیم تکامل را دقیقاً تعریف کنیم اول باید «کمال» را تعریف کنیم، زیرا تکامل یعنی کمال یافتن تدریجی. پس کمال چیست؟

کمال معمولًا در برابر نقص به کار برده میشود. کامل در برابر ناقص است. ولی یک لغت دیگر نیز هست که آن نیز در برابر ناقص به کار برده میشود، با اینکه با کامل متفاوت است و آن کلمه «تامّ» است.

نقص و تمام هنگامی که در برابر یکدیگر قرار میگیرند، نقص به معنی این است که یک شیء دارای اجزای گوناگون، واجد همه اجزاء و اعضاء خود نیست. مثلًا ساختمانی که در دست ساختن است، اجزاء و لوازمی دارد که باید همه ساخته بشود، مادامی که همه ساخته نشده است ناقص است، همین که ساختمان به پایان رسید «تامّ» است. یک کتاب مادام که همه فصلهایش تألیف نشده ناقص است، همین که همه تألیف شد تامّ و تمام است و به اصطلاح به تاء «تمّت» رسیده است. یک نوزاد اگر فاقد عضوی باشد ناقص الخلقه است ولی اگر همه اعضایش بیعیب و سالم باشد تامّ الخلقه است.

ولی نقص، آنجا که در برابر کمال قرار میگیرد، به معنی فقدان عضو و جزء نیست، فقدان مرتبه و مرحله است. ناقص در مقابل کامل یعنی آنچه در مرتبه پایینتر است و به مرتبه عالیتر بالا نرفته است.

مثلًا کودک که تازه پا به دبستان میگذارد از نظر تعلیم و تربیت ناقص است، هر کلاسی را که طی میکند یک درجه کامل میشود. کودک در مدرسه در حال تکامل است نه در حال اتمام، برخلاف خانه در حین