یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٣٩٩ - تکامل اجتماعی انسان در تاریخ

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١٠، ص: ٣٩٨

انسان را بیان میکنیم:

١. تکامل طبیعی فردی. این نوع تکامل همان است که از اولین مرحله جنین تا تولد و از تولد تا دوره جوانی و بالندگی ادامه مییابد.

این قسم از تکامل، مشترک میان حیوان و انسان است.

٢. تکامل فردی روحی. این تکامل خود به خود و طبیعی نیست، بستگی دارد به یک سلسله عوامل از یک طرف (عوامل تعلیم و تربیت) و به اراده و اختیار از طرف دیگر. یک دانش آموز یا دانشجو به موازات تکامل جسمی، در پرتو تعلیم و تربیت، تکامل علمی و احتمالًا تکامل اخلاقی مییابد.

٣. تکامل طبیعی نوعی. این قسم از تکامل نیز مانند قسم اول طبیعی و جبری است، یعنی از اراده و اختیار فرد خارج است. نظریه معروف تکامل انواع بیان کننده این نوع خاص از تکامل است. یک فرد در حالت جنینی و بلکه حتی در دوره بعد از جنینی عملًا تکامل نوعی پیدا میکند، یعنی تغییر نوعیت میدهد، بلکه بنا بر دقیقترین نظریات فلسفی، هر حرکت تکاملی مساوی است با انتقال از نوعی به نوع دیگر [١]. ولی در اصطلاح رایج عصر ما تکامل انواع اختصاصاً به معنی خاص اشتقاق انواع از یکدیگر و رابطه نسلی انواع با یکدیگر اطلاق میشود.

٤. تکامل اجتماعی تاریخی. این قسم از تکامل به معنی این است که جامعه انسان در یک مسیر تکاملی قرار دارد. همانطور که فرد از نظر طبیعی، بهطور جبر و ضرورت یک مسیر تکاملی را طی میکند و همانطور که فرد از نظر روحی، یعنی از نظر علمی و فنی و یا از نظر اخلاقی و انسانی از نقص به کمال میرود و همانطور که از یک نوع حیوان، نوعی دیگر در سطحی برتر از نظر زیستی مشتق میشود، جامعه انسان نیز در یک مسیر تکاملی قرار دارد، اطواری را