یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٠٠ - تکامل اجتماعی انسان در تاریخ

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١٠، ص: ٣٩٩

پشت سر میگذارد، از نوعی زندگی اجتماعی یک زندگی اجتماعی در سطحی برتر و بالاتر مشتق میشود.

اما اینکه آیا تکامل اجتماعی تاریخی مانند تکامل فردی طبیعی و مانند تکامل نوعی طبیعی، صد درصد جبری و طبیعی و خارج از اختیار انسان است، عقربه زمان اجتماعی مانند عقربه زمان طبیعی به عقب برنمی گردد یا مانند تکامل روحی فردی است، واقعیتی بالامکان است نه بالضروره و یا نه به این گونه است و نه به آن گونه، گونه مخصوص به خود است، مطلبی است که بعداً دربارهاش سخن خواهیم گفت.

در اینجا همین قدر میگوییم تکامل اجتماعی انسان برخلاف تکامل طبیعی، تابع قانون وراثت نیست؛ یعنی کمالاتی که مرحله قبل بدان نایل میگردد، از طریق وراثت به مرحله بعد منتقل نمیشود، بلکه از طریق آموزش، از طریق بیان و قلم به مرحله بعد منتقل میشود و انسان آگاهانه این مسیر را طی مینماید.

دیگر از خصوصیات این تکامل- لااقل در برخی از شئون- این است که در طول تاریخ سرعت یکنواخت نداشته است، بلکه به اصطلاح حرکت مقرون به شتاب بوده است. اگر اتومبیلی حرکتی را به صورت یکنواخت انجام دهد، یعنی میزان سرعت در همه زمان حرکت ثابت باشد، مثلًا در همه مدت حرکت به سرعتِ هر ساعت شصت کیلومتر حرکت کند، میگوییم که سرعت حرکت یکنواخت است، ولی اگر تدریجاً بر سرعت خود بیفزاید، مثلًا کیلومتر اول را با میزان یک کیلومتر در یک دقیقه و کیلومتر دوم را با میزان یک کیلومتر و نیم در یک دقیقه و کیلومتر سوم را با میزان دو کیلومتر در یک دقیقه طی کند، به طوری که عقربه کیلومتر شمار مرتباً به بالا برود، میگوییم حرکت اتومبیل مقرون به شتاب است.

حرکت تکاملی اجتماعی تاریخی، در برخی شئون، مسلماً چنین حرکتی است؛ هرچه زمان پیش آمده، بر سرعت افزوده شده است.