یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٨٣ - زمان و مقتضیات آن

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١٠، ص: ١٨٢

تاریخ نشان میدهد که مالکیت فردی روز به روز از قیود آزادتر گشته و روز به روز توسعه حاصل نموده است. مثلًا در ابتدا زمین به عموم افراد یک ایل تعلق داشته. بعدها آن را بین دهات و قبایل کوچک تقسیم نمودهاند، به طوری که مردم ده یا قبیله یک قطعه زمین را بالاشتراک مالک بودهاند. سپس مالکیت فردی پیدا شده، لیکن صاحب زمین اختیار کامل نداشته است. مثلًا اصیل زادگان به بهانه خدمات اجدادشان در گذشته برای خود در دهات حقوقی قائل میشدند ... و به عناوین مختلف اخاذی میکردند. بالاخره با الغاء حقوق ملوک الطوایفی مالک یک زمین از هرگونه قید رهایی یافته است. مالکیت فردی از نقطه نظر دیگر نیز در طول تاریخ رو به تکامل رفته است. در بدو امر انسان فقط مالک چیزهایی بوده است که مستقیماً به مصرف خود او میرسیده است از قبیل زنان، بندگان، اسب، اسلحه، جواهرات و غیره. بعدها مالکیت شامل خانه، زمین، اثاثیه و حتی محصولات غیرمادی مانند شاهکارهای علمی، ادبی، هنری گشته است.

اینجا یک سؤال پیش میآید: آیا ممکن است بگوییم حرکت زمان دَوْری است ولی نه به معنی اینکه تاریخ برگردد به همان نقطه اول بعینه، بلکه برمیگردد به نقطه اول ولی در سطحی عالیتر و به اصطلاح حرکت تاریخ حلزونی است؟ اینجاست که بحثهای گذشته ما در باب گردش زمان و تاریخ و دور و کور و امثال اینها پیش میآید.

٤٢. رجوع شود به تفسیر طنطاوی جلد ١١، صفحه ٣٣. ایضاً رجوع شود به یادداشتهای تقیه در سخنرانی انجمن اسلامی مهندسین.

یادداشتها ج١٠ ١٨٢ زمان و مقتضیات آن ..... ص : ١٥٩

سخنرانی امام صادق (بیست گفتار) گفتهایم که روش ظاهری ائمه در زندگی خصوصی متفاوت بود به اقتضاء زمان، ولی اصل ثابت اسلامی که در همه زمانها بود مواسات و