جامعه به نوبه خود، مستقل از افراد، طبیعت و شخصیت دارد و به اقتضای طبیعت و شخصیت خود عمل میکند. شخصیت جامعه عین شخصیت افراد نیست، بلکه از ترکیب و فعل و انفعال فرهنگی افراد شخصیتی واقعی و حقیقی به وجود میآید [٢] ... جامعه طبیعت و خصلت و سنت و قاعده و ضابطه (و

[١] رجوع شود به ورقه مسائل جامعه شماره ١٠. این بحثها در درسهای ١١- ١٣ درسهای ما درباره مارکسیسم به خوبی انجام گرفته است.[٢] قبلًا اشاره کردیم که هر چند ترکیب جامعه ترکیب حقیقی است، اما نوعی خاص ومخصوص به خود است. این که میگوییم ترکیب حقیقی است به معنی این است که مانند هر مرکب حقیقی، اجزاء در یکدیگر تأثیر و تأثر میکنند و در مجموع صورت واحد و ماهیت واحد مییابند، آنچنان که عناصر ترکیب کننده با حلول صورتی جدید مجموعاً ماهیت جدیدی مییابند مغایر با ماهیت اجزاء، ولی فرقی که با ترکیب حقیقی در طبیعت دارند این است که هر مرکب حقیقی طبیعی واقعاً به صورت یک واحد شخصی و واقعیت وحدانی شخصی درمیآید، ولی جامعه صورت واحد شخصی واقعی پیدا نمیکند در عین اینکه جوّ اجتماعی متشابه و متعاکس مانند صورت واحد شخصی عمل میکند، یعنی شخصیتها و روحها تنها مانند یک سلسله امور متشابه مثلًا یک عده آهن و الماس نیستند که اثر متشابه دارند، وقتی که این متشابهها با هم هستند در یکدیگر تأثیر میکنند و نیروی مضاعف پیدا میشود و جهات مشترک در آنها قوّت میگیرد.

در ص ١٠٣ المیزان میگوید: جامعه از فرد سلب شعور میکند. رجوع شود به مقاله انور خامهای، مجله نگین شماره ... تحت عنوان «پراکسیس»، سخن دورکهایم.

در ورقه مسائل جامعه شماره ١١ گفتهایم که ترکیب جامعه حقیقی است و نوع خاص مخصوص به خود است. هر جزء در این مرکب، هر جزء مرکب حقیقی ماده است برای صورتی جدید که همان صورت اجتماعی است. اما صورت اجتماعی وحدت شخصی ندارد، وحدت نوعی دارد؛ یعنی به عدد روحهای فردی، روح اجتماعی وجود دارد. البته از نظر منکرین روح جمعی، فقط روح فردی وجود دارد و از نظر دورکهایم فقط روح جمعی وجود دارد و از نظر ما هم روح فردی فطری وجود دارد و هم روح جمعی، و روح جمعی روح فردی را تبدیل به روح جمعی نمیکند و این است سرّ آزادی انسان.