یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٦٩ - جامعه و تاریخ

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١٠، ص: ٤٦٨

جاء اجلهم لا یستأخرون ساعة و لا یستقدمون (اعراف/ ٣٤ و نحل/ ٦١). (پس به دلالت مطابقی و یا التزامی دلالت میکند بر شخصیت جامعه).

قرآن در سرگذشت اقوام از سنن لا یتغیر یاد میکند: فهل ینظرون الّا سنة الاولین فلن تجد لسنة اللَّه تبدیلًا و لن تجد لسنة اللَّه تحویلًا (فاطر/ ٤٣). سنت ثابت نیز فرع بر وجود عینی و شخصیت جامعه است.

قرآن مردم را قادر بر تغییر سرنوشت خود معرفی میکند، ولو به صورت قومی نه فردی: ان اللَّه لایغیر ما بقوم حتی یغیروا ما بأنفسهم (رعد/ ١١). این نیز به شکلی دیگر دلیل بر شخصیت جامعه از نظر قرآن است.

در ص ٣٦ آن کتاب گفتهایم:

نظریه فطری و انسانی درباره حرکت تاریخ، جامعه را از جنبه رابطهاش با اجزاء و افراد، مرکب واقعی و از لحاظ خصلتها ترکیبی از مجموع خصلتهای عالی و دانی افراد به علاوه یک سلسله خصلتهای دیگر میشناسد که در وجود باقی و مستمر جامعه که «انسان الکل» است استمرار دارد. این حقیقت که میگویند: