یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٠٩ - یادداشتهای فلسفه تاریخ و نقدی بر کتاب « فلسفه علوم » علی اکبر ترابی

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١٠، ص: ٤٠٨

یادداشتهای فلسفه تاریخ و نقدی بر کتاب « فلسفه علوم » علی اکبر ترابی

١. در ص ٢٠٩ میگوید:

قوانین خارج از اراده افراد

فلسفه تاریخ جدید به کشف قوانین دقیقی میپردازد که خارج از ارادههای فردی و بالاتر از آنها بر اجتماع حکمفرما بوده و هست.

این تعریف ناظر به نظریهای است که دورکیم و بعضی دیگر گفتهاند و در صفحات ٢٧٥- ٢٨٤ این کتاب آمده است، و هم ناظر به چگونگی ترکیب جامعه است که از قبیل ترکیبات شیمیایی دانسته و استقلال را از فرد سلب کردهاند که در صفحه ٢٦٥- ٢٦٦ از آن بحث شده است.

ما در حاشیه آن کتاب، ص ٢٨٣ گفتهایم که ترکیب جامعه در عین اینکه ترکیب حقیقی است، با ترکیبات شیمیایی متفاوت است؛ جبر اجتماعی را به معنی اینکه اراده انسانها صرفاً عکس العمل ساده محیط اجتماعی باشد رد کردهایم، هم برای فرد و هم برای اجتماع اصالت قائل شدهایم.

بهطور کلی ما هیچ گونه فلسفه تاریخی که مبتنی بر جبر مطلق باشد و یا نفی کننده اصالت ارزشهای انسانی در تحولات تاریخ باشد نمیپذیریم.

٢. در ص ٢١٠ میگوید:

تا قرن نوزدهم درک ایده آلیستی تاریخ بر تمام عقول و اذهان حکمفرما بوده ...

در ص ٢١١: