پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٢٠٩ - ٢ توضيح برهان تمانع

اين سؤال و ايراد گرچه در آغاز جالب به نظر مى‌رسد ولى با دقّت روشن مى‌شود كه ناشى از عدم توجّه به مفهوم تعدّد شده است.

توضيح اين‌كه: هنگامى كه مى‌گوييم خدايان متعدّد، مفهوم آن اين است كه آنها از هر نظر يكى نيستند، چرا كه اگر از تمام جهات يكى بودند تنها يك وجود مى‌شدند، به تعبير ديگر: هرجا پاى تعدّد و دوگانگى در ميان است بايد قبول كنيم كه تفاوتى در كار است، والا محال است دو موجود از تمام جهات يكى باشد.

از سوى ديگر، همواره در ميان فعل و فاعل تناسب و سنخيّتى در كار است، هر فعلى از آثار وجود فاعل خويش است، و خواه ناخواه رنگ او را دارد، و به اين ترتيب محال است دو فعل از دو فاعل سر بزند و از تمام جهات يكى باشد، همان‌گونه كه محال است دو فاعل از نظر اراده و عمل يكسان باشند، و مسلّماً تفاوت‌هاى وجودى آنها در اراده و عمل آنها اثر مى‌گذارد.

نتيجه اين‌كه ممكن نيست نظام واحد و خالى از دوگانگى از مبدأ متعدّدى سرچشمه گيرد.

امّا آنچه درباره كارهاى گروهى و دسته‌جمعى گفته شد بايد توجّه داشت چنين كارهايى گرچه از يك نظم نسبى برخوردار است ولى هرگز نظم واقعى و مطلق را دارا نيست، اين به خاطر آن است كه افراد شورا براى اين‌كه بتوانند با يكديگر همكارى كنند از مقدارى از خواسته‌ها، و تشخيص‌هاى خود، ناچار صرفنظر مى‌كنند، نه اين‌كه تشخيص‌ها و خواسته‌هاى آنها دائماً يكى باشد.

به علاوه نظام‌هاى شورايى كمتر به صورت اتّفاق كل كار مى‌كنند، بلكه غالباً تابع اكثريّت هستند و اين خود دليل بر صحّت مدّعاى ما است.