پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٤٢٧ - حكم فقط حكم اللَّه!

الميزان نيز اشاره به عموميّت مفهوم آيه شده است). [١]

بايد توجّه داشت كه جمله «لَهُ الْحُكْمُ» از دو جهت دلالت بر حصر دارد: يكى از اين نظر كه «لَهُ» مقدّم شده و ديگر اين‌كه واژه «الْحُكُمُ» به صورت مطلق آمده، يعنى هر نوع حاكميّت را شامل مى‌شود.

قابل توجّه اين‌كه انحصار حاكميّت به خدا مانع از آن نيست كه خداوند آن را در اختيار پيامبران و امامان معصوم عليه السلام يا بندگان صالح ديگر قرار دهد، سخن از سرچشمه اصلى حاكميّت است، همان‌گونه كه مخصوص بودن حمد و ستايش به ذات پاك او، مانع از اين نيست كه انسان بندگان صالحى را كه واسطه در نعمت‌اند، يا پدر و مادر و معلم را سپاس گويد، ولى بايد به اين نكته توجّه داشت كه اين همه آوازه‌ها از خدا است، و اين است معناى توحيد حاكميّت.

در هشتمين آيه نخست سخن از توحيد عبادت است و سپس توحيد حاكميّت مى‌فرمايد:

«معبود ديگرى را با خدا مخوان، كه هيچ معبودى جز او نيست»: «وَلَا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلَهاً آخَرَ لَاإِلَهَ إِلَّا هُوَ».

سپس در جمله‌اى كه به منزله دليل اين حكم است مى‌فرمايد: «همه چيز جز ذات (پاك) او فانى مى شود»: «كُلُّ شَيْ‌ءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ».

و در پايان مى‌افزايد: «حاكميّت تنها از آنِ اوست؛ و همه به سوى او باز گردانده مى شويد»: «لَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ».

[١]. تفسير الميزان، جلد ١٦، صفحه ٧٠.