پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٤١ - اگر قادر به عبادت خدا نيستيد هجرت كنيد

ما داريم مى‌گوييم او با فلان كس آنقدر دشمنى دارد كه سايه‌اش را با تير مى‌زند.

گذشته از اين، سايه‌ها معمولًا بر زمين مى‌افتند و تعبير سجده نسبت به آنها جالب‌تر است.

و اين كه مى‌فرمايد: هر صبح و شام‌ «بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ» ممكن است مخصوصاً وصف سايه‌ها باشد و انتخاب اين دو وقت به خاطر آن است كه همه چيز در آن وقت داراى سايه است طولانى و گسترده برخلاف نيمروز كه گاهى سايه ندارند و يا سايه‌هايشان كوتاه است.

اين احتمال نيز وجود دارد كه اين دو وصف براى تمام موجودات آسمان و زمين باشد و منظور از آن اشاره به دوام اين سجده است، همان‌گونه كه در تعبيرات روزانه مى‌گوييم هر صبح و شام بايد در گوش فلان كس بخوانيم، يعنى همواره و پيوسته. [١]

سرانجام در يك جمع‌بندى به اينجا مى‌رسيم كه مسأله توحيد در عبادت تا آن حد از اهميت برخوردار است كه سرفصل دفتر دعوت انبياء و رسل عليهم السلام و مهمترين مادّه تعليمات آنها بوده، و تمام انبياءِ اولوالعزم اساس دعوتشان را بر آن نهاده‌اند، و رسول اللَّه صلى الله عليه و آله با تعبيرات مختلفى در همه عمر از داعيان به سوى آن بوده، صراط مستقيم هدايت از همين رهگذر است و حتّى در صورت لزوم بايد براى تحقق بخشيدن به اين برنامه مهم اسلامى ترك وطن گفت و از محيط

[١]. در صورت اوّل جار و مجرور متعلّق به فعل يا وصف مقدّرى است (و اين امتياز را دارد كه به اقرب بر مى‌گردد) و در صورت دوّم جار و مجرور متعلّق به فعل «يسجد» است و اين امتياز را دارد كه مذكور است.