پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٣٠ - پيمان عالم ذر

و به تعبير ديگر: موجودات، داراى دو نوع وجودند، يك وجود جمعى در نزد خدا كه در قرآن به عنوان ملكوت از آن ياد شده، و ديگر وجودات پراكنده كه با گذشت زمان تدريجاً ظاهر مى‌شوند.

به اين ترتيب عالم انسانيّت دنيوى مسبوق به عالم انسانيّت ديگرى است كه در آنجا هيچ موجودى محجوب از پروردگار نيست، و با شهود باطنى او را مشاهده كرده و به وحدانيّت او اعتراف مى‌كنند.

سپس مى‌افزايد: اگر در آيات فوق دقّت كنيم خواهيم ديد كه آنها نيز اشاره به همين معنا مى‌باشد. [١]

حال كه اين تفسيرهاى ششگانه اجمالًا روشن شد شايسته است به نقد و بررسى آنها بپردازيم:

بسيارى از محقّقان قول نخست را از همه ضعيف‌تر دانسته و بيشترين اشكال را به آن كرده‌اند، مرحوم طبرسى در مجمع البيان و مرحوم سيّد مرتضى در سخنى كه علامه مجلسى در مرآت العقول از او نقل كرده، خرده‌ها بر اين تفسير گرفته‌اند، فخر رازى در تفسير خود نيز دوازده ايراد بر اين قول گرفته! كه بعضى چندان قابل ملاحظه نيست، و بعضى تكرارى يا قابل ادغام در يكديگر است، ولى روى هم‌رفته پنج اشكال عمده بر اين قول وارد است:

الف) اين تفسير با كلمه بنى‌آدم و ضميرهاى جمع كه در آيه آمده است و همه سخن از فرزندان آدم مى‌گويد، نه از خود آدم؛ به هيچ‌وجه سازگار نيست، و نيز با واژه ظهور كه جمع ظهر (پشت) مى‌باشد تطبيق نمى‌كند، خلاصه اينكه آيه‌

[١]. تفسير الميزان، جلد ٨، صفحه ٣٣٤ به بعد.