پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ١٢٧ - پيمان عالم ذر

بسيارى از مفسّران ديگر نقل كرده‌اند. [١]

به اين ترتيب عالم ذر همان عالم جنين است، و سؤال و پاسخ به زبان حال صورت گرفته، نه به زبان قال، و اين مطلب شواهد و نظائر زيادى در كلمات عرب و غير عرب دارد، همان‌گونه كه مرحوم سيّد مرتضى در سخنانش از بعضى از حكما نقل مى‌كند كه مى‌گفت: «سَلِ الْأرْضَ مَنْ شَقَّ انْهَارَكِ وَغَرَسَ اشْجَارَكِ وَجَنى‌ ثِمَارَكِ؟ فَإِنْ لَمْ تُجِبْكَ حِواراً اجَابَتْكَ اعْتِباراً»: «از زمين بپرس چه كسى نهرهاى تو را شكافت، و درختانت را غرس كرد، و ميوه‌هايت را چيد؟ اگر با زبان ظاهر به تو پاسخ نگويد، با زبان حال جواب مى‌دهد».

اين سخن شبيه همان چيزى است كه جمعى از مفسّران براى حمد و تسبيح عمومى موجودات جهان، حتى موجودات بى‌جان، ذكر كرده‌اند.

٣. منظور از عالم ذر همان عالم ارواح است، يعنى در آغاز خداوند ارواح انسانها را قبل از اجسادشان آفريد و مخاطب ساخت و از آنها اقرار بر توحيد خويش گرفت.

اين تفسير را از بعضى از روايات كه بعداً به آن اشاره خواهد شد استفاده كرده‌اند.

ذكر اين نكته لازم است كه واژه «ذريّه» كه در آيه مورد بحث آمده است از مادّه «ذَرّ» (بر وزن شرّ) به معناى ذرّات بسيار كوچك غبار يا مورچه‌هاى ريز، يا اجزاى نطفه گرفته شده، يا از «ذَرْو» (بر وزن مرو) به معناى پراكنده ساختن، و يا

[١]. تفسير المنار، جلد ٩، صفحه ٣٨٧ (البتّه بعضى از تعبيرات او هماهنگ با قول پنجم است) فى ظلال، جلد ٣، صفحه ٦٧١.