پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٨٠ - ٤ اقسام علّت

عاقلى آنها را قبول نمى‌كند، پس بايد رابطه علّيّت را چه در خارج و چه در امور عقلى پذيرفت.

٤. اقسام علّت‌

علّت مفهوم گسترده‌اى دارد كه اقسام زيادى را شامل مى‌شود: علّت تامه يعنى چيزى كه وقتى موجود شد معلول بلافاصله ايجاد خواهد شد، و علّت ناقصه يعنى چيزى كه براى رسيدن به معلول نياز به ضميمه كردن امور ديگرى دارد.

و همچنين تقسيم علّت به علّت فاعلى و غايى و مادّى و صورى از تقسيمات معروف علّت است كه آن را در ضمن يك مثال ساده مى‌توان بيان كرد: اگر به لباسى كه در تن پوشيده‌ايم نگاه كنيم، مى‌بينيم براى فراهم شدن آن نخست مادّه‌اى (مانند پنبه يا پشم) لازم بوده، و بعد بايد اين مادّه به صورت پارچه مناسبى درآيد كه قابل استفاده براى لباس باشد، و بعد دست خياط چيره دستى براى دوختن آن به گردش درآيد، و مسلّماً آن خياط با هدف خاصّى فايده (آن از نظر پوشش) اين لباس را به وجود آورده.

مادّه اصلى را علّت مادّى و شكلى را كه به آن داده شده علّت صورى و كسى كه آن را به صورت لباس درآورده علّت فاعلى و هدفى كه انگيزه اين حركت شده است علّت غايى مى‌نامند، و معلوم است كه در برهان علّت و معلول كه ما به دنبال آن هستيم تكيه روى علّت فاعلى آن هم علّت تامه است.