پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٩٥ - آغاز و انجام تويى!

و همين معنا است كه راه را به سوى برهان صدّيقين در مسأله اثبات وجود خدا از اين آيه مى‌گشايد، كه بعداً به شرح آن خواهيم پرداخت.

آغاز و انجام تويى!

در چهارمين آيه، كه از آيات آغاز سوره حديد است، آياتى كه بيانگر اوصاف الهى در شكلى بسيار عميق و گسترده است، مى‌فرمايد: «اوست اوّل و آخر و پيدا و پنهان؛ و او به هر چيز داناست»: «هُوَ الْأَوَّلُ وَالْآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْبَاطِنُ وَهُوَ بِكُلِّ شَىْ‌ءٍ عَلِيمٌ».

اين اوصاف پنجگانه كه در اين آيه جمع شده، ترسيم روشنى از نامتناهى بودن ذات پاك خدا است.

او «اوّل» است، يعنى ازلى است، بى‌آن‌كه آغاز داشته باشد. او «آخر» است يعنى ابدى است، بى‌آن‌كه انتهايى داشته باشد.

او «ظاهر» و آشكار است، بى‌آن‌كه بر كسى پنهان باشد.

او «باطن» است، يعنى كنه ذاتش بر هيچ‌كس پيدا نيست (چرا كه درك حقيقت بى‌نهايت براى موجودات محدود مثل انسان ممكن نيست) بى‌آن‌كه از بندگانش محجوب و پوشيده باشد.

به همين دليل او نسبت به هر چيز عالم است، چرا كه از آغاز بوده و تا پايان باقى است و در همه‌جا، در ظاهر و باطن جهان، حضور دارد.

در تفسير اوصاف چهارگانه «اوّل» و «آخر» و «ظاهر» و «باطن»، مفسّران تفسيرهاى متعدّدى ذكر كرده‌اند كه منافاتى با هم ندارند و همه را مى‌توان در