پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٣٩ - اگر قادر به عبادت خدا نيستيد هجرت كنيد

غير خداوند به كار رفته، مانند آيات ٤٢ و ٥٠ سوره يوسف كه واژه ربّ در مورد پادشاه مصر به كار رفته، و از تعبيرات اين سوره استفاده مى‌شود كه اين كلمه به طور گسترده در مورد بزرگان در مصر استعمال مى‌شده است.

ولى اين واژه كه صدها بار در قرآن مجيد آمده، تقريباً در همه‌جا در مورد خداوند است چرا كه در حقيقت مالك اصلى او است و مدبّر و پرورش‌دهنده همه موجودات جهان است. مهم اينجا است كه بسيارى از اقوام، معتقد به خدايان كوچكتر كه آنها را ربّ يا ربّ النوع مى‌ناميدند بودند، و خداى بزرگ را ربّ الارباب مى‌ناميدند، بعضى از اقوام درباره فرشتگان يا بعضى انبيا همين عقيده را داشتند، آيه فوق صريحاً اين اعتقادات باطل را نفى مى‌كند و تنها خدا را به عنوان ربّ- و نه رب الارباب- معرّفى مى‌نمايد، چرا كه انتخاب هر ربّى غير از او را كفر مى‌شمرد و اسلام را نقطه مقابل آن.

دوازدهمين و آخرين آيه مورد بحث، به آخرين سخن در اينجا بحث اشاره مى‌كند كه توحيد در عبادت، مخصوص انسان‌ها نيست، بلكه «كسانى كه در آسمانها و زمين هستند از روى اختيار يا اجبار- و همچنين سايه هايشان- هر صبح و شام براى خدا سجده مى كنند»: «وَللَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ طَوْعاً وَكَرْهاً وَظِلَالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَالْآصَالِ».

گرچه مَنْ معمولًا اشاره به افراد عاقل است، و به همين دليل جمعى از مفسّران عقيده دارند كه آيه فوق ناظر به انسان‌ها و فرشتگان و مانند آنها است، ولى قرائنى در آيه وجود دارد كه نشان مى‌دهد اين واژه در اينجا اشاره به تمامى‌