پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٤٠ - اگر قادر به عبادت خدا نيستيد هجرت كنيد

موجودات است، اعم از عاقل و حيوان و گياه و جماد، و منظور از سجده اعم از تكوينى (نهايت خضوع و تسليم موجودات در برابر قوانين آفرينش) و تشريعى (سجود و عبادت معمولى) مى‌باشد، زيرا:

اولًا تعبير به «طَوْعاً وَ كَرْهاً» (از روى اطاعت يا با اكراه) دليل بر عموميّت معناى آيه است.

ثانياً شركت ظلال (سايه‌ها) در اين سجده و عبادت عمومى دليل ديگرى بر اين معنا است.

ثالثاً در آيات ديگر قرآن اين معنا به وضوح آمده است مانند: «وَللَّهِ يَسْجُدُ مَا فِي السَّمَوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ» [١] و همچنين « «وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ يَسْجُدَانِ»؛ درختان و گياهان سجده مى‌كنند». [٢]

و به اين ترتيب تمامى موجودات جهان بدون استثنا سجده تكوينى دارند و تسليم فرمان‌هاى الهى هستند، و در اين ميان مؤمنان علاوه بر اين سجود تكوينى كه جنبه اختيارى ندارد، داراى سجود اختيارى تشريعى نيز هستند.

تعميم دادن اين حكم به «ظِلال» (سايه‌ها) تعبير بسيار پرمعنايى است، چرا كه سايه‌ها در واقع جنبه عدمى دارند (زيرا سايه جايى است كه نور به آن نمى‌تابد) ولى از آنجا كه سايه‌ها تابع اجسام و در محدوده نور قرار مى‌گيرند سهم كمرنگى از وجود دارند، قرآن مى‌فرمايد حتى اين عدم‌هاى شبيه به وجود هم براى خدا سجده مى‌كنند، تا چه رسد به موجودات حقيقى، اين شبيه همان تعبيرى است كه‌

[١]. سوره نحل، آيه ٤٩.

[٢]. سوره رحمن، آيه ٦.