پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٨٢ - توضيح برهان علّيّت

يا اين‌كه قبول كنيم تمام اين موجودات حادث متّكى به يك موجود ازلى و ابدى در ماوراى مادّه است، و اين سلسله علّت و معلول سرانجام به واجب الوجود منتهى مى‌شود.

فرض اوّل يعنى پيدايش جهان بدون علّت كه آن را فرضيه صدفه مى‌نامند واضح البطلان است، زيرا اگر يك امر حادث نياز به علّتى نداشته باشد بايد هر موجودى در هر زمان و تحت هر شرايطى حادث شود، در حالى كه به روشنى مى‌بينيم چنين نيست، براى پيدايش هر حادثه شرايط و اسباب خاصّى لازم است.

همچنين باطل بودن فرضيه دوم يعنى چيزى علّت وجود خودش باشد نيز يك امر بديهى است، چرا كه علّت بايد پيش از معلول باشد، و اگر چيزى بخواهد علّت خود باشد بايد قبل از وجود خود موجود باشد، (و لازمه آن اجتماع وجود و عدم است) و اين همان چيزى است كه در اصطلاح علمى از آن تعبير به دور مى‌كنند.

باطل بودن فرض سوم، و اين‌كه معلول چيزى علّت وجود آن باشد از اين همان واضحتر است و نيازى به توضيح ندارد.

و امّا باطل بودن فرض چهارم يعنى ادامه سلسله علّت و معلول‌ها تا بى‌نهايت نياز به توضيح مختصرى دارد.

تسلسل يعنى ادامه سلسله علّت و معلول تا بى‌نهايت از امورى است كه عقل به روشنى آن را باطل مى‌شمرد، زيرا هر معلولى نيازمند به علّت مى‌باشد و اگر اين سلسله تا بى‌نهايت پيش رود و به واجب الوجود منتهى نشود مفهومش اين‌