پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٤٢ - دلايل وجود حركت در جوهر

پيشينيان آمده است، و از آن بالاتر اين‌كه بعضى از آيات قرآن مجيد را شاهد براى اين موضوع مى‌آورد- مبادا تازه بودن اين نظريه سبب جنجال مخالفان گردد، همان‌گونه كه هر نظريه جديدى چنين است!- ولى اگر فرضاً ما قبول كنيم كه اين يك نظريه تازه نيست لااقل طرح آن به اين شكل گسترده، تازه است.

دلايل وجود حركت در جوهر

صدرالمتألّهين معتقد است كه وجود بر دو گونه مى‌باشد.

اوّل: وجودى كه داراى قرار و ثبات است، و مطلقاً حركت در آن نيست نه در ذاتش و نه در صفاتش.

دوم: وجودى كه ذاتاً سيّال و موّاج است، يعنى سيلان جزء ذات او محسوب مى‌شود، و هرگز قرار و آرام ندارد، گاه اين ناآرامى ذاتى در ناآرامى عوارض آن به وضوح ديده مى‌شود، و گاه در ظاهر آن دگرگونى ديده نمى‌شود، در حالى كه در درون و باطن دائماً نو مى‌شود.

و به تعبير ديگر اين موجودات سيّال در هر لحظه وجود تازه‌اى دارند، و چيز جديدى هستند، ولى چون يكنوع اتصال در ميان آنها برقرار است وجود واحدى محسوب مى‌شوند.

طرفداران حركت جوهرى براى اثبات مقصود خود دلائلى ذكر كرده‌اند، گرچه اينجا جاى شرح اين مسائل نيست، ولى اجمالًا به سه دليل عمده آنها اشاره كوتاهى مى‌كنيم: