پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٤٢٦ - حكم فقط حكم اللَّه!

به هر حال اختلاف موارد تعبير فوق دليل روشنى بر اين معنا است كه مفهوم آيه همان‌گونه كه گفتيم وسيع و گسترده است و هرگونه حكم و فرمان را مخصوص خدا مى‌شمرد، هم در عالم تكوين و هم در عالم تشريع.

در هفتمين آيه بعد از توصيف خداوند به شايستگى براى عبوديّت و حمد و ستايش در دنيا و آخرت مى‌فرمايد:

«و او خداى يگانه است كه هيچ معبودى جز او نيست؛ ستايش تنها براى اوست در اين جهان و در جهان ديگر؛ حاكميّت (نيز) از آن اوست؛ و همه شما به سوى او باز گردانده مى شويد»: «وَهُوَ اللَّهُ لَاإِلَهَ إِلَّا هُوَ لَهُ الْحَمْدُ فِي الْأُولَى وَالْآخِرَةِ وَلَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ».

در حقيقت جمله «وَلَهُ الْحُكْمُ‌» (حاكم در هر دو عالم او است) به منزله دليل براى شايستگى انحصارى او براى عبادت و حمد و ستايش است، چرا كه معبود و محمود كسى است كه حكمش در همه چيز و در همه‌جا نافذ و جارى باشد گرچه بعضى از مفسّران مانند ابن عباس گفته‌اند كه منظور از «حكم» در اينجا داورى در ميان بندگان در قيامت است‌ [١] ولى هيچ دليلى بر محدوديّت معناى آيه در دست نيست، و بارها گفته‌ايم خصوصيّت مورد مانع از عموميّت مفهوم آيه نخواهد بود.

بنابراين آيه فوق هم توحيد حاكميّت خداوند را در عالم تكوين و هم در جهان تشريع و قانون‌گذارى و حكومت و داورى شامل مى‌شود (در تفسير

[١]. تفسير روح المعانى، جلد ٢٠، صفحه ٩٢.