به‌هرحال، همه آنچه در اين عالم است، در قوسي نزولي از سوي خداوند به‌سوي اين دنيا فرستاده مي‌شود و سپس در قوسي صعودي به‌سوي خداوند و عالمي ديگر صعود مي‌کند که بر اساس آيه‌اي که ذکر کرديم هر روز آن به‌اندازه هزار سال دنيا امتداد دارد و بر اساس آيه ديگر[١] هر روز آن پنجاه هزار سال به طول مي‌انجامد. انسان نيز به‌عنوان جزيي از اشياء و موجودات اين عالم داراي اين دو سير نزولي و صعودي است و آيات مربوط به حشر انسان و رجوع او به‌سوي خدا و ملاقات او با پروردگار عالم، ناظر به سير صعودي انسان است. از اين شمار آيات، خداوند درباره ملاقات عمومي بندگان با خويش مي‌فرمايد: يَا أَيُّهَا الإنْسَانُ إِنَّک کادِحٌ إِلَى رَبِّک کدْحًا فَمُلاقِيهِ؛[٢] «اي انسان، همانا تو به‌سوي پروردگارت سخت کوشنده و رونده‌اي، پس او را ديدار خواهي کرد».

خطاب در آيه متوجه همه انسان‌هاست و اختصاص به مؤمنان ندارد و در نتيجه منظور از حرکت در اين آيه حرکت تکويني و ملاقات عمومي و رجوع همگان به‌سوي خداوند است و از اين نظر، اين ملاقات امتياز و فخري براي کسي به‌حساب نمي‌آيد. همان‌طور که همه موجودات و از جمله انسان جبراً و بدون اختيار به اين عالم آمدند، بدون اختيار به‌سوي خداوند رجوع خواهند داشت و او را ملاقات خواهند کرد. اما انسان علاوه بر اين حرکت تکويني، داراي سير و حرکت اختياري نيز هست که باعث امتياز انسان و جن بر ساير موجودات گرديده و اگر انسان از اين سير و حرکت اختياري کمال استفاده را ببرد، مقام و رتبه‌اش از ملائکه نيز فراتر مي‌رود و اگر در اين حرکت راه صواب نجويد و سوءاستفاده کند، به پست‌‌ترين درجه انحطاط و حضيض سقوط مي‌کند. اين سير اختياري و تکاملي مخصوص مؤمنان و کساني است که به

[١] تَعْرُجُ الْمَلائِکه وَالرُّوحُ إِلَيْهِ فِي يَوْمٍ کانَ مِقْدَارُهُ خَمْسِينَ أَلْفَ سَنَه؛ «فرشتگان و روح در روزي که مقدارش پنجاه هزار سال است به‌سوي او بالا مي‌روند» (معارج، ٤). [٢] انشقاق (٨٤)، ٦.