و پا و حتى پوستِ تن، شهادت مى‌دهد: «الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى‌ أَفْواهِهِمْ وَ تُكَلِّمُنا أَيْدِيهِمْ وَ تَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ». «١»

«وَ قالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَيْنا قالُوا أَنْطَقَنَا اللَّهُ الَّذِي أَنْطَقَ كُلَّ شَيْ‌ءٍ». «٢»

به هر حال، آنچه درباره جهان ديگر گفته شود، تنها شبحى از دور، در نظر ما مجسم مى‌كند، و اصولًا الفباى ما و فرهنگ فكرى ما، در اين جهان، قادر به توصيف حقيقى آن نيست، و از اينجا به بسيارى از سؤالات، در زمينه بهشت، و دوزخ و چگونگى نعمتها و عذابهايش پاسخ داده خواهد شد.
همين قدر مى‌دانيم: بهشت كانون انواع مواهب الهى، اعم از مادى و معنوى است، و دوزخ كانونى است از شديدترين عذابها در هر دو جهت.
و در مورد جزئيات اين دو، قرآن اشاراتى دارد كه ما به آن مؤمن هستيم اما تفصيل آن را تا كسى نبيند نمى‌داند!
در زمينه وجود بهشت و دوزخ در حال حاضر، و اين كه: در كجا است بحث نسبتاً مشروحى در جلد سوم، ذيل آيه ١٣٣ سوره «آل عمران» (صفحه ٩٢ به بعد) داشته‌ايم.
و همچنين در زمينه پاداش و كيفر، در عالم قيامت و مسأله «تجسم اعمال» و «نامه اعمال» در جلد دوم، صفحه ٣٧٨ (ذيل آيه ٣٠ آل عمران) و جلد دوازدهم، صفحه ٤٥٥ (ذيل آيه ٤٩ سوره كهف) بحثى داشته‌ايم.
علاوه بر همه اينها، بحثهاى مختلف ديگرى ذيل آيات مناسب مخصوصاً در سوره‌هاى اواخر قرآن، به خواست خدا در مورد خصوصيات معاد خواهد آمد.
***