حيله و نيرنگ فراوان است چنان كه خداوند متعال مى‌فرمايد: الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَ لا يَنْقُضُونَ الْمِيثاقَ‌ [١] و باز مى‌فرمايد: لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ‌؛ [٢] و در ستايش وفاى به عهد مى‌فرمايد: إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى‌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ‌، [٣] و باز مى‌فرمايد: إِنَّ الَّذِينَ يُبايِعُونَكَ إِنَّما يُبايِعُونَ اللَّهَ يَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَيْدِيهِمْ فَمَنْ نَكَثَ فَإِنَّما يَنْكُثُ عَلى‌ نَفْسِهِ‌. [٤]

در بدگويى و مذمّت مكر و فريب، در روايت مى‌گويد: «با هر فريبكارى پرچمى است كه روز قيامت بدان شناخته مى‌شود. [٥]»

(٨٧٤٤- ٨٧٣٨)

قوله عليه السلام: و لا يغدر من علم كيف المرجع‌

سپس امام (ع) مى‌فرمايد: آن كه برگشتش را بسوى خدا بداند، فريب‌كارى نمى‌كند. دانستن چگونگى بازگشت به سوى خداوند متعال و آگاهى يافتن بر منزلگاههاى سير و سفر الى اللّه. و ويژگيهاى آخرت كه آخرين مرحله سير و دار استقرار است، بازدارنده نيرومندى، از انجام دادن اعمال پست و از آن جمله فريب‌كارى است.

اين كه امام (ع) مكر و فريب را به نادانى، در باره معاد و بازگشت به سوى خداوند نسبت داده‌اند، براى اين است كه حضرت مى‌خواهند وفاى به عهد را ستوده و افراد را بر وفادارى نسبت، به پيمانها ترغيب كنند.

(٨٧٦٣- ٨٧٤٥)

سپس فرموده‌اند و لقد اصبحنا فى زمان الى قوله الحيلة

«ما در بد روزگارى قرار داريم ...» اين كه مردم روزگار، گروهى فريب‌كارى را به جاى زيركى گرفته، و بيشتر مردم اين فريبكاران را چاره‌جويان خوبى دانسته‌اند. براى بيان اين‌

[١] سوره رعد (١٣) آيه (٢٠): مؤمنان كسانى هستند كه به عهد خدا وفا كرده و پيمان را نقض نمى‌كنند.

[٢] سوره بقره (٢) آيه (١٧٧): آنها كه وقتى پيمان بستند بدان وفا كنند.

[٣] سوره توبه (٩) آيه (١١١): چه كسى از خداوند وفا كننده‌تر به عهد است.

[٤] سوره فتح (٤٨) آيه (١٠): هر آن كس كه پيمان را بشكند در حقيقت بر عليه خود اقدام كرده است و آن كه به عهد وفا كند بزودى پاداش بزرگى به وى خواهد رسيد.

[٥] لكل غادر لواء يعرف به يوم القيامة نهج البلاغه خطبه ٢٠٠.