ايمان ظاهرى و ايمان باطنى با همه ساحت‌ها و لايه‌هايش از حيث عملى- رفتارى دارد، ايمانى كه با «كانّ» و مقام «احسان» يا محضر به تعبير سالكان و ايمانى كه با «انّ» و «مقام حضور» به تعبير عارفان تفسيرپذير مى‌باشد، ايمان غيرناب و مشوب و ايمان ناب و غيرمشوب نيز داريم كه در آيات: الَّذِينَ آمَنُوا وَ لَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ أُولئِكَ لَهُمُ الْأَمْنُ وَ هُمْ مُهْتَدُونَ‌[١] و الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ طُوبى‌ لَهُمْ وَ حُسْنُ مَآبٍ‌[٢] يا فرمود: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ إِذا تُلِيَتْ عَلَيْهِمْ آياتُهُ زادَتْهُمْ إِيماناً وَ عَلى‌ رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ‌[٣] و به تعبير علامه استاد جوادى آملى:

«مؤمن نه گرفتار شك و ترديد قلبى است و نه گرفتار تعدّى و تجاوز بدنى ... البته انسان سالك ابتدا مى‌كوشد با ميل نفسانى خود مبارزه كند و گناه نكند و آيه‌ وَ الَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا[٤] بر همين بخش، قابل تطبيق است و اين كار «رياضت عام» نام دارد. در مرحله بالاتر در مقام اوصاف نفسانى، سعى مى‌كند كه وصف به حريم جان او راه پيدا نكند، يعنى نه تنها كار بد نكند بلكه وصف بد هم نپذيرد و اين «رياضت خاص» است. در مرحله بالاتر، كه به آن «رياضت اخصّ» گفته مى‌شود، مى‌كوشد نه تنها بد نكند و به بد متّصف نشود بلكه غير خدا را نبيند. بنابراين آيه‌ وَ قُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلى‌ رَبِّهِمْ راجِعُونَ‌[٥] به اين معنا كه، رياضت مايه هراسناكى است، مربوط به طليعه امر است، امّا هنگامى كه امر به پايان مى‌رسد، مضمون آيه‌ ثُمَّ تَلِينُ جُلُودُهُمْ وَ قُلُوبُهُمْ إِلى‌ ذِكْرِ اللَّهِ‌[٦] محقق خواهد بود كه ياد خدا مايه آرامش دل و بدن آنهاست ...»[٧]

پس «ايمان» داراى ويژگى‌هاى ذيل است:

~hr /~

[١] - انعام، ٨٢.

[٢] - رعد، ٢٩.

[٣] - انفال، ٢.

[٤] - عنكبوت، ٦٩.

[٥] - مؤمنون، ٦٠.

[٦] - زمر، ٢٣.

[٧] - جوادى آملى، عبد اللّه، تفسير موضوعى قرآن مجيد، ج ١١، ص ٢٣٠، چ سوم، ١٣٧٩ ش، اسرا.