پيامبر خدا، شايستگانش كيانند؟ فرمود: «آنانند كه خدا در كتاب خويش داستان زده و ياد كرده و فرموده است: إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ*- همانا صاحبدلان يادآور شوند.»[١] فرمود: آنها خردمنداند» و على بن حسين عليهما السّلام فرمود: همنشينى با صالحان موجب صلاح است و پرورش‌يابى‌[٢] از دانشمندان مايه فزونى خرد است، و فرمانبردارى از حاكمان عادل كمال عزّت (و تسلّط) است و بهره‌گيرى (درست) از دارايى كمال مردانگى است، و رهنمايى مشورت خواه پرداخت حقّ نعمت (صاحبنظرى) است و خوددارى از آزار كمال خرد و مايه آسايش تن در دنيا و آخرت است.

(١) اى هشام، خردمند با آن كس كه از تكذيبش بيم دارد سخن نگويد و از هر كس كه از دريغش بيم دارد درخواست نكند و آنچه را بر آن توانايى ندارد وعده ندهد و آنچه را به سبب اميدواريش بدان سرزنش و سركوفته شود آرزو نكند[٣] و به آنچه بيم درماندگى در آن بر خود برد گام فرا ننهد.[٤] و امير مؤمنان ٧ به يارانش سفارش مى‌فرمود و مى‌گفت: شما را به خدا ترسى در نهان و عيان، و عدالت در خرسندى و خشم، و كسب (حلال و ثواب) در درويشى و توانگرى سفارش مى‌كنم و اين كه با كسى كه از شما گسسته بپيونديد و از آن كه بر شما ستم كرده بگذريد و با آن كه از شما دريغ ورزيده مهربانى كنيد.[٥] و بايد نگريستنتان عبرت، و خموشيتان فكر، و گفتارتان ذكر و سرشتتان رادى باشد،[٦] زيرا بخيل به بهشت و رادمرد به دوزخ در نيايد.

(٢) اى هشام، خدا رحمت كند كسى را كه چنان كه بايد از خدا شرم دارد و سر و آنچه را در سر دارد نگهدارد و شكم و آنچه را در آن جا دهد (از حرام) نگهدارد.[٧] و مرگ و پوسيدگى (اين پيكر جسمانى) را ياد آرد، و بداند بهشت در درون ناگواريهاست‌[٨] و دوزخ در درون شهوتها (و خواهشها).

[١] الزّمر، ١٨

[٢] در الكافى به جاى« و ادب العلماء»،[ و آداب العلماء] آمده كه توضيحش در مواعظ امام سجّاد ٧ گذشت.

[٣] مراد اين كه خردمند نبايد چيزى را كه شايسته آن نباشد و آمادگى دريافتش را ندارد آرزو كند.

[٤] در الكافى به جاى« و لا يتقدّم على ما يخاف العجز عنه»،[ و لا يقدم على ما يخاف فوته بالعجز عنه‌] آمده است يعنى، به انجام كارى پيش از وقتش اقدام نكند از بيم آنكه چون هنگامش در رسد با ناتوانى از انجام آن از دستش بدهد.

[٥] در پاره‌اى نسخه‌ها به جاى« و تعطفوا»[ و تعطوا- ببخشيد] آمده( كه با مفاد عبارت مناسبتر است.- م.)

[٦] در پاره‌اى نسخه‌ها آمده است‌[ و ايّاكم و البخل و عليكم بالسّخاء- از بخل بپرهيزيد و به سخاوت گراييد]

[٧] يعنى بايد آنچه از اوهام و افكار در سر دارد حفظ كند و بروز ندهد، و ممكن است مراد از« آنچه در سر دارد» اندامهايى چون چشم و گوشش و ديگر اعضا باشد كه بايد آنها را از حرام باز دارد. مراد از« آنچه در شكم جا دهد» خوراك و نوشابه‌هاست كه بايد حرام نباشد.

[٨] اين سخن مشهور و بين هر دو گروه( عامّه و خاصّه) معروف است و از پيامبر و اهل بيت او صلوات اللَّه عليهم به تواتر رسيده است. و مراد آن است كه رسيدن به بهشت متضمن گفتارها و كردارهايى است كه نفس معمولا آنها را خوش ندارد و هر كه آنها را بكار بندد داخل بهشت شود و دوزخ در پيچيده به لذّتهاى نفسانى و خواهشهاى آن است و هر كه آن لذّتها را بدو رساند و خواهشهايش را برآورد داخل دوزخ گردد.