اين گويد به راست مشمار. (١) و ميان خاور و باختر يك روز گردش خورشيد راه است. به خورشيد بنگر آن‌گاه كه برآيد و هم بدان بنگر آن‌گاه كه فرو رود، و هر كه جز اين گويد باور مدار. (٢) امّا اين كهكشان، همان آبراههاى آسمان است كه جايگاه ريزش سيلاب بر نوح ٧ بوده‌[١] (٣) و امّا رنگين كمان (يا قوس قزح- به ضمّ سين)، «قزح» مگو كه شيطان باشد. ولى آن قوس (كمان) خداست و سبب امان از غرق باشد.[٢] (٤) امّا آن لكّه‌ها كه در ماه است؛ به راستى، پرتو ماه همچون نور خورشيد بود و خداوندش محو و مات كرده و در قرآنش فرمود: فَمَحَوْنا آيَةَ اللَّيْلِ وَ جَعَلْنا آيَةَ النَّهارِ مُبْصِرَةً- و آن‌گاه پديده شب را محو، و پديده روز را روشن گردانديم»[٣] (٥) اما نخست چيزى كه بر روى زمين برآمد و عيان شد درّه ظلمات بود. (٦) و امّا نخست چيزى كه بر روى زمين به جنبش درآمد (و بر آن برست) خرمابن بود. (٧) و امّا چشمه‌سارى كه روانهاى مؤمنان در آن مأوى گزيند چشمه‌اى است كه آن را «سلمى»[٤] گويند. (٨) و اما آن چشمه كه روانهاى كافران در آن مأوى گزيند چشمه‌اى است كه آن را «برهوت»[٥] خوانند. (٩) امّا زن نما، انسانى است كه معلوم نباشد زنى است يا مردى، پس بايد تا زمان بلوغ منتظر ماند، اگر زن باشد دو پستانش برآيد و اگر مرد باشد ريشش برويد[٦] ور نه گويندش تا بر ديوار پيشاب ريزد، اگر زهرابش بر ديوار افشانده شود مرد باشد و اگر چون شتر واپس ريزد زن است. (١٠) و امّا آن ده چيز كه هر يك از ديگرى سخت‌ترند:

پس چيزى كه خدايش (به فطرت) سخت آفريد، سنگ است و سخت‌تر از سنگ آهن، و نيرومندتر

[١] عبارت متن« مهبط الماء المنهمر ...- ريزشگه آب سيل آسا» اشاره به فرموده خداى عزّ و جلّ در سوره القمر آيه ٩، ١٠، ١١، ١٢ است: كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ فَكَذَّبُوا عَبْدَنا- تا آنجا كه فرمايد- فَفَتَحْنا أَبْوابَ السَّماءِ بِماءٍ مُنْهَمِرٍ- پيشتر از اينان قوم نوح بنده ما( نوح) را تكذيب كردند ...- ما، درهاى آسمان را گشوديم و سيلابى از آسمان فرو ريختيم.

[٢] رنگين كمان يا قوس قزح خطوطى منحنى و متوازى رنگين زرد و سبز و سرخ است كه در آسمان پديدار شود. قزح را جدا از قوس نياورند و نگويند« قوس- و- قزح» و منصرف نيز نيست زيرا اسم شيطان است. ابن عبّاس رضى اللَّه عنه گويد: رنگين كمان نتيجه شكست پرتوهاى نور بر قطرات آب يا بخار است و در سويى از فلك كه برابر خورشيد واقع شده باشد( هنگام گذشتن ابر و باقى بودن قطرات باران در فضا) رؤيت مى‌شود.

[٣] الاسراء، ١٢

[٤] حموى گويد: سلمى به فتح سين چون سكران، نام كوهى است كه در باختر آن درّه‌اى است كه آن را« رك» گويند و در آن درختان خرما و چاههاى آب است و گرد آن را صخره‌ها فرا گرفته، آبش گوارا و بر زبر آن سنگلاخى است كه« الراء» خوانندش و ميان آن تا« فيد» چهار ميل فاصله، بر سمت راست راهى است كه به مكّه مى‌رود و تا نزديكى شام كشيده مى‌شود. و نيز گفته‌اند« سلمى» جايى باشد به نجد و أطم، در طائف.

[٥] برهوت- بر وزن جبروت- درّه‌اى است در يمن، يا چاهى در حضرموت و گويند: نام شهرى باشد كه در آن چاهى است كه بويى سخت ناخوش و گندناك دارد. و شايد« سلمى» و« برهوت» نمودارهايى جزئى از بهشت و دوزخ باشند.

رك: آنچه فيض رحمه الله در كتاب خويش به نام مرآة الآخرة نگاشته است.

[٦] در خصال آمده است:[ فإنه ينتظر به فان كان ذكرا احتلم و ان كانت انثى حاضت و بدا ثديها- پس منتظر مى‌مانند اگر مرد باشد محتلم مى‌شود و اگر زن باشد حائض گردد و پستانش برآيد]