شناخت آن برآيند و قرآن نيز بر درستى آن گوياست و آيات استوار پيامبرش هم بر آن گواهند زيرا پيامبر ٦ در گفته‌هاى خود و خاندانش عليهم السّلام در گفته‌هاى خويش هرگز از حدود قرآن در نگذرند، پس هر گاه اخبار درستى رسيد و گواه آنها از قرآن جست و جو شد و موافق آنها درآمد و دليل (درستى) آنها بود پيروى از آنها واجب است و چنان كه در آغاز اين نامه ياد آور شديم، جز لجبازان از آن سرپيچى نمى‌كنند. (١) چون در صدد تحقيق آنچه (امام) صادق ٧ گفته است برآمديم كه: مقامى بين دو مقام (يعنى حالت اختيار و انتخاب در اعمال) است و جبر و تفويض (واگذارى مطلق) را انكار فرموده، ديديم كه قرآن نيز بر همين گواهى داده و گفتار او را در اين باره تصديق كرده است و خبر ديگرى از آن حضرت نيز موافق آن است كه، از (امام) صادق ٧ پرسيدند: آيا خداوند بندگان را به گناهان مجبور مى‌كند؟ (امام) ٧ فرمود: خدا از اين عادلتر است. به او گفتند: پس آيا (كار را يكسره) به خود آنها واگذار مى‌كند؟ (امام) ٧ فرمود: خداوند بر آنها چيره‌تر و مسلّطتر از اين است. (٢) و نيز روايت شده كه فرمود: مردم در مورد (عقيده) به تقدير بر سه گونه‌اند: يكى پندارد كار را به او وانهاده‌اند، و چنين كسى خدا را در تسلّطش سست دانسته و خود در هلاكت است. ديگرى پندارد كه خداى عزّ و جلّ بندگان را به نافرمانيها مجبور كرده و آنان را به آنچه طاقت و توانش را ندارند مكلّف داشته كه چنين كسى خداوند را در حكم خويش ستمگر دانسته و او هم در هلاكت است. و ديگرى معتقد است كه خداوند بندگان را به اندازه توانشان مكلّف فرموده و تكليفى بيش از طاقتشان بر آنها ننهاده و چون نيك كند خدا را بستايد و چون بد كند از خدا آمرزش خواهد، چنين كسى مسلمانى است بالغ و به حق رسيده.[١] پس (امام صادق) ٧ خبر داده كه هر كس پيرو جبر و تفويض است و بدانها اعتقاد دارد بر خلاف حقّ است. و من آن جبرى را كه هر كس معتقد بدان باشد دچار خطاست شرح دادم و (بيان كردم) كه كسى كه پيرو تفويض است نيز دستخوش باطل است، پس (حق) مقامى در ميان اين دو مقام است (كه حالت اختيار، يعنى به‌گزينى و انتخاب باشد) (٣) آنگاه (امام هادى) ٧ فرمود: براى هر يك از اين ابواب مثالى مى‌زنم تا مقصود را براى جوينده نزديك (به فهم) كند و بررسى شرحش را آسان سازد، و آيات استوار قرآن گواهش باشد و نزد خردمندان تصديقش محقّق گردد، و توفيق و عصمت (از خطا) با خداست.

(٤) امّا جبرى كه هر كس بدان معتقد باشد دچار خطاست، گفته آن كس است كه پندارد خداى عزّ و جلّ بندگان خود را به نافرمانيها مجبور كرده و هم بدانها مجازاتشان مى‌كند. هر كسى چنين عقيده دارد خداوند را در حكم خود ستمگر دانسته و او را دروغگو شمرده و گفته او را رد كرده كه‌

[١] ر ك: كوته‌سخنان امام صادق ٧ در همين كتاب ص ٣٧٧- م.