زمين را پس از پژمردنش زنده مى‌دارد؛ بيگمان در اين امر براى خردورزان مايه‌هاى عبرت است.»[١] (١) اى هشام، (خداوند) سپس خردمندان را پند داد و به آخرت تشويقشان كرد و فرمود: وَ مَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ لَلدَّارُ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يَتَّقُونَ، أَ فَلا تَعْقِلُونَ‌- و زندگانى دنيا جز بازيچه و سرگرمى نيست و همانا سراى آخرت براى پرهيزگاران بهتر است، آيا نمى‌انديشيد؟»[٢] و فرمود: وَ ما أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْ‌ءٍ فَمَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا وَ زِينَتُها وَ ما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَ أَبْقى‌ أَ فَلا تَعْقِلُونَ‌- و آنچه به شما داده شود بهره زندگانى دنيا و پيرايه آن است و آنچه نزد خداست بهتر و پايدارترست، آيا خرد نمى‌ورزيد»[٣] (٢) اى هشام، سپس (خداوند) عزّ و جلّ كسانى را كه به عذاب او نمى‌انديشند ترساند و فرمود: ثُمَّ دَمَّرْنَا الْآخَرِينَ. وَ إِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ. وَ بِاللَّيْلِ أَ فَلا تَعْقِلُونَ‌- سپس (بعد از نجات لوط و اهلش) ديگران را (كه بدكار بودند) نابود كرديم. و خود شما بر (آثار) آنان بامدادان مى‌گذريد.

و نيز شامگاهان، پس آيا تعقّل نمى‌كنيد»[٤] (٣) اى هشام سپس (خداوند) بيان كرد كه خرد همراه دانش است و فرمود: وَ تِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ وَ ما يَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ‌- و اين مثلها را براى مردم مى‌زنيم و جز دانشمندان كسى در باره آنها تعقّل نمى‌كند»[٥] (٤) اى هشام سپس (خداوند) كسانى را كه خرد نمى‌ورزند نكوهش كرد و فرمود: وَ إِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا ما أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ ما أَلْفَيْنا عَلَيْهِ آباءَنا أَ وَ لَوْ كانَ آباؤُهُمْ لا يَعْقِلُونَ شَيْئاً وَ لا يَهْتَدُونَ‌- و چون ايشان را گويند از آنچه خداوند نازل كرده است پيروى كنيد، گويند خير، ما از آنچه نياكانمان را بر آن يافته‌ايم پيروى مى‌كنيم. آيا اگر نياكانشان چيزى نينديشيده و راهى نيافته باشند (باز هم، از آنان پيروى مى‌كنند)؟»[٦] و فرمود: إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لا يَعْقِلُونَ‌- همانا بدترين جنبندگان از نظر خداوند، ناشنوايان گنگ (از شنيدن حق) هستند كه در نمى‌يابند.»[٧] و فرمود: وَ لَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ‌ [لا يعقلون‌]- و اگر از ايشان پرسى چه كسى آسمانها و زمين را آفريده است گويند خداوند؛ بگو سپاس خداى را؛ ولى‌

[١] الرّوم، ٢٤

[٢] الانعام، ٣٢

[٣] القصص، ٦٠

[٤] الصافات، ١٣٦ و ١٣٧ و ١٣٨

[٥] العنكبوت، ٤٣

[٦] البقرة، ١٧٠

[٧] الانفال، ٢٢ و مانند آن است گفته خداى تعالى در سوره بقره، آيه ٤٤ و ١٧١ و سوره يونس، آيه ٤٢ و سوره فرقان، آيه ٤٦ و سوره الحشر، آيه ١٤.