خردمندترين مردم باشى.[١] اى پسرك من، به راستى، دنيا دريايى ژرف است كه جهانى بسيار (از مردم) در آن غرقه‌اند، بايد كشتى تو در آن تقواى الهى و پر از بار ايمان باشد[٢] و بادبانش توكّل و ناخدايش خرد و راهنمايش دانش و لنگرش شكيبايى.

(١) اى هشام، براى هر چيز دليل و راهنمايى است و دليل خردمند انديشه است و دليل انديشيدن خموشى است، و هر چيز را مركبى است و مركب خردمند[٣] فروتنى است. و همين نادانى تو را بس كه بر مركبى نشينى كه از آن منعت كرده‌اند.

(٢) اى هشام، اگر جوزى به دست تو باشد و مردم گويندت كه مرواريدى در دست دارى (اين سخن) تو را كه خود مى‌دانى به راستى آن جوزى بيش نيست، سودى ندهد و اگر به دستت مرواريدى باشد و مردم گويندت كه جوزى است تو را كه خود مى‌دانى به راستى مرواريد است، زيانى نرساند.

(٣) اى هشام، خداوند پيامبران و رسولان خويش را بر بندگانش گسيل نفرمود مگر براى آنكه از جانب خدا خرد ورزند، پس (از بندگان) آنان كه نيكوتر پذيرفته شوند كسانى باشند كه خدا را بهتر شناخته‌اند و به فرمان خدا داناترند و خردشان بهتر است و خردمندترينشان‌[٤] آنانند كه والاترين پايگاه دنيا و آخرت را دارند.

(٤) اى هشام، هيچ بنده‌اى نيست مگر آنكه زمام او را فرشته‌اى به دست گرفته. پس تواضعى نمى‌كند مگر آنكه خدايش والامقامتر گرداند و تكبّرى نكند مگر آنكه خدايش پست گرداند.[٥] (٥) اى هشام، به راستى خدا را بر مردم دو حجّت است: حجّتى آشكار و حجّتى نهان. حجّت آشكار فرستادگان و پيامبران و امامانند و امّا حجّت نهان و درونى خرد باشد.

(٦) اى هشام، به راستى، خردمند كسى است كه حلال از سپاسگزارى بازش ندارد و حرام بر شكيبايى و خودداريش چيره نيايد.

(٧) اى هشام، هر كه سه چيز را بر سه چيز چيره سازد گويى به هواى (نفسش) در ويرانگرى خرد

[١] در الكافى افزون بر اين دارد:[ و انّ الكيّس لدى الحق يسير- و هوشمند در برابر حق رام و هموار است‌] آمده است.

[٢] در متن« الدنيا بحر عميق ... فلتكن سفينتك فيها ... و حشوها الايمان» آمده و ظاهر آن است كه ضمير در« فيها» به« الدنيا» و ضمير در« حشوها» و بعد از آن به« سفينة» بر مى‌گردد. ولى در پاره‌اى نسخه‌ها[ سفينتك منها] آمده است و به جاى« حشوها- محموله درون آن»[ و جسرها- و پل آن‌] ايمان است.

[٣] در الكافى در هر دو مورد اين عبارت به جاى« العاقل»[ العقل- خرد] آمده كه فصيح‌تر است و ترجمه آن چنين مى‌شود:[ هر چيزى را دليلى است و دليل خرد انديشه است و دليل انديشه خموشى، و هر چيزى را مركبى است و مركب خرد فروتنى است‌]- م.

[٤] در الكافى به جاى« اعقلهم»،[ اكملهم عقلا- كاملترين آنها از نظر خرد] آمده است.

[٥] يعنى هر چه بيشتر فروتنى كند خداوند مقامش را بالاتر برد و هر چه تكبّر كند خدا پست‌ترش فرمايد. و مراد از فرشته‌اى كه زمام چنين كسى را به دست گرفته همان نيرو و گرايشى تواند بود كه به تواضع يا تكبّرش مى‌كشاند.- م.