بى‌تزلزل و لرزش‌اند؛ و گروهى، تسبيح‌گويانى خستگى ناپذيرند كه نه به چشمانشان پرده خواب فرو مى‌افتد، و نه انديشه‌هاشان به خطا مى‌رود، نه خستگى به دژ تن‌هايشان راه مى‌يابد، و نه آگاهى‌شان به فراموشى مبدّل مى‌شود.

امام (ع) پس از بحث آفرينش موجودات مجرّد، به آفرينش موجودات مادّى مى‌پردازد، كه ويژگى‌هاى خود را دارند، يعنى در تغيير و دگرگونى و تزاحم و تكامل تدريجى‌اند. و اگر خداى تعالى اين گونه آفريده‌ها را نمى‌آفريد و از نعمت زندگى و كمالات لازم برخوردار نمى‌كرد، «فياضيّت مطلقه» او تعطيل مى‌شد و روشن است كه تعطيلى فيض، با جود و سخاى او ناسازگار است؛ در حالى كه او همواره مى‌آفريند و فيض مى‌دهد.

يَسْأَلُهُ مَنْ فِي السَّمواتِ وَالْأَرْضِ كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ.[١] هر كه در آسمانها و زمين است، مدام از او حاجت مى‌خواهد. هر روز، وى دركارى است.

موجودات مادّى در اثر همين فيض‌يابى، همواره، استعداد تغيير، تبديل و تكامل تدريجى را دارند، همچنان كه خاك به گياه و نطفه به دميده شدن روح انسانى در آدمى، تحوّل مى‌يابند، و زمينه دريافت فيضهاى جديد برايشان فراهم مى‌شود. مولانا، در مقام مناجات، چه زيبا سروده است:

اى مبدّل كرده خاكى را به زر		خاك ديگر را بكرده بوالبشر
كار تو تبديلِ اعيان و عطا		كار من سهوست و نسيان و خطا
سهو و نسيان را مبدّل كن به علم‌		من همه خِلْمم، مرا كن صبر و حلم‌
اى كه خاكِ شوره را تو نان كُنى‌		وى كه نان مُرده را تو جان كنى‌
اى كه جان خيره را رهبر كنى‌		وى كه بى‌ره را تو پيغمبر كنى‌
مى‌كنى جزو زمين را آسمان‌		مى‌فزايى در زمين از اختران.[٢]

از جمله موجودات مادّى كه از هستى و كمالات آن به تدريج برخوردار مى‌شود،

[١] - الرحمن، آيه ٢٩

[٢] - مثنوى، دفتر پنجم، بيت ٧٨٠- ٧٨٥.