إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِندَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَايَعْقِلُونَ. وَلَوْ عَلِمَ اللَّهُ فِيهِمْ خَيْراً لَأَسْمَعَهُمْ وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ.[١] بدترين جنبندگان در نزد خداوند، آن كران و آن لالان‌اند [از شنيدن حق و گفتن آن‌] كه خرد نمى‌ورزند؛ اگر خداوند نيكى‌اى در آنان مى‌ديد، شنواشان مى‌ساخت. اگر شنواشان مى‌ساخت، پشت مى‌كردند و روى گردان مى‌بودند.

اين تعبيرها، سزاوار كسانى است كه نيروى انديشه را به كار نمى‌برند و دريچه‌هاى شناخت و هدايت را به روى خود فرو بسته‌اند و فكر و عمل را از منبعى كه مى‌بايد و مى‌شايد، مايه ور نمى‌سازند. اين گونه برخورد با حقايق، با بُعد انسانىِ آدمى ناسازگار است. كسى كه مى‌خواهد انسان بماند و انسان زندگى كند و انسان بميرد، ناگزير، بايد زمام نفس سركش را به دست عقل دور انديش بسپارد، غرايز و شهوتهايش را تعديل كند و از افراط و تفريط و اسراف در آنها، باز دارد. اين همان، راهى است كه خداى مهربان «صراط مستقيم» اش ناميده و به وسيله پيامبران خود آدميان را به پيمايش آن، فراخوانده است:

وَكَذلِكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنَا مَا كُنتَ تَدْرِي مَا الْكِتَابُ وَلَا الْإِيمَانُ وَلكِن جَعَلْنَاهُ نُوراً نَهْدِي بِهِ مَن نَّشَاءُ مِنْ عِبَادِنَا وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلَى‌ صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ. صِرَاطِ اللَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّموتِ وَمَا فِى الْأَرْضِ أَلَا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ.[٢] و بدين سان، روحى (قرآن) را از فرمان خويش، به سوى تو وحى كرديم. تو نمى‌دانستى كه نامه چيست و ايمان چيست؛ و ليكن ما آن را نورى ساختيم كه بدان، هر يك از بندگان خويش را كه بخواهيم، راه نماييم؛ به راستى كه تو راه به راهى راست را مى‌نمايى؛ راه آن خدايى كه او راست آنچه در آسمانها و آنچه در زمين است. آگاه باشيد كه همه كارها به خدا باز مى‌گردد.

در آموزه‌هاى دينى، صراط مستقيم، دو صراط است: يكى در دنيا و ديگرى در آخرت.

صراط در دنيا، راهى است كه از افراط و تفريط به دور است و راهى كه هرگز از توازن و

[١] - انفال، آيه ٢٢- ٢٣

[٢] - شورا، آيه ٥٢- ٥٣