و به معناى نيايش و تحسين و ثناى خداوند نيز آمده است: دَعْواهُمْ فيها سُبْحانَكَ اللَّهُمَّ وَ تَحيَّتُهُمْ فِيها سَلامٌ وَ آخِرُ دَعْواهُمْ انِ الْحُمْدُللَّهِ رَبِّ الْعالَمينَ.[١] دعايشان در آنجا اين است كه بار خدايا! پاكى تو راست و درودشان در آنجا «سلام» است و واپسين دعايشان اين است كه: ستايش، خداى راست، پروردگار جهانيان.

ابو محمّد بن حسن ديلمى مى‌گويد:

الدُّعاءُ اظْهارُ الْعَبدِ الفاقَةَ وَ الْافْتِقارَ الىَ اللَّهِ تعالىَ مَعَ الْاسْتِكانَةِ وَ التَّذلُّلْ وَ الْمَسْكَنَةِ وَ الْخُضُوع. وَ اذا فَعَلَ الْعَبْدُ ذلِكَ فَقَدْ فَعَلَ ما عَلَيْهِ مِنَ الْعُبُودِيَّةِ.[٢] نيايش آن است كه بنده در پيشگاهِ خداوند تعالى، بى‌چيزى و تهيدستى و نادارى و تنگدستى‌اش را با افتادگى و خاكسارى و فروتنى باز گويد و هر گاه بدين‌گونه نيازش را باز گويد، رسم و آيينِ بندگى را به جاى آورده است.

حقيقت «دعا»

حقيقت دعا، همان توجّه به خداوند و استمداد و مددخواهى از رحمت بيكران اوست كه در هر آفريده‌اى طبعاً وجود دارد؛ خواه انسان و خواه موجودات ديگر. اساساً هر آفريده‌اى خود را پديد آمده از اين جهان و مقهور و نيازمند به پروردگار اين جهان مى‌بيند و در ناتوانى‌ها و بيچارگى‌ها و درماندگى‌هايش به گونه طبيعى از همان مبديى كه رشته هستى‌اش بدان پيوسته است، مدد مى‌طلبد، بويژه اين حالت توجّه و استغاثه و مددخواهى در هنگام درماندگى و بيچارگى‌اش به خوبى نمايان مى‌گردد، چنانكه در پاره‌اى از آيات قرآن كريم بدان اشارت رفته است:

وَ ما بِكُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ ثُمَّ اذا مَسَّكُمُ الضُّرُّ فَالَيْهِ تَجْئَرُونَ، ثُمَّ اذا كَشَفَ الضُّرَّ عَنْكُمْ اذا فَرِيقٌ مِنْكُمْ بِرَبِّهِم يُشْرِكُونَ.[٣] هر نعمتى كه شما راست، از

[١] - يونس، آيه ١٠

[٢] - ارشاد القلوب، ص ٢١٠

[٣] - نحل، آيه ٥٣- ٥٤