زآن حروفت، شد خِرد باريك ريس‌		نسخ مى‌كن اى اديب خوش‌نويس‌
درخور هر فكر بسته بر عدم‌		دم به دم، نقشِ خيالى خوش رقم‌
حرفهاى طُرفه بر لوح خيال‌		بر نوشته چشم و عارض، خدّ و خال‌
بر عدم باشم، نه بر موجود، مست‌		زآن كه معشوق عدم، وافى‌ترست‌
عقل را خطْ خوانِ آن اشكال‌		كردتا دهد تدبيرها را زآن نَوَرد.[١]

انسانِ خليفة اللَّه‌

نكته‌اى كه لازم است در اينجا به اجمال بدان اشاره شود، اينكه انسانى كه جانِ جهان است و جهان و جهانيان، همگى در تسخير اويند و فرشتگان، سجودش مى‌كنند و فرمانش مى‌برند؛ همان حيوان «به خود وا نهاده، كه از راه انسانيت به دور افتاده است»،[٢] و «ديباى مُعْلَم»[٣] بر تن دارد و دم از رَعونت و زيرگى و انانيّت مى‌زند، نيست؛ بلكه آن انسانى است كه در حوزه «عبوديّتِ» حقّ، بر توسنِ اشتياق نشسته و به نيروى عشق (حُبّ) تاخته و خود را به قافِ قرب الهى رسانده است و با رهايى از دوزخِ نفس امّاره و راه يافتن به ساحت كمال، مظهر بالفعلِ «اسماى حسناى» الهى شده و شأن و منزلت حقيقتى خود را باز يافته است، به جايى پا نهاده است كه فطرت انسان را، به عنوان آن مخلوق خليفة اللهى و محورى بر روى زمين، كه گواهى است بر مبديى كه از آن فرود آمده و نيز بر مركزى كه بدان باز مى‌گردد، فهم كرده است:

شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلَائِكَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ.[٤] خداى يكتا (اللَّه)، گواهى داد كه جز او خدايى نيست و فرشتگان و دانشمندان نيز [گواهى دادند].

[١] - همان، دفتر پنجم، بيت ٣٠٥- ٣١٦

[٢] -« انَّ ابغْضَ الْخَلائِق الىَ اللَّهِ رَجُلانِ: رَجُلٌ وَ كَلَهُ اللَّهُ الى‌ نَفْسِهِ، فَهُوَ جائِرٌ عَنْ قَصْدِ السَّبيل. دشمن‌ترينِ مردم نزد خدا، دو تن‌اند: يكى آنكه خدا وى را به حال خود رها كرده و از راه راست منحرف گشته است( نهج البلاغة، خطبه ١٧)

[٣] - سعدى شيرين سخن مى‌گويد:« ابلهى را ديدم سَمين، خِلعتى ثَمين در بَر و قَصَبى مصرى بر سر و مَركبى تازى در زير ران و غلامى از پِى، دوان. كسى گفت:[ سعدى‌] چون مى‌بينى اين ديباى مُعْلَم بر اين حيوان لا يَعْلَم؟[ گفتم:] خطى زشت است كه به آب زر نبشته است»( گلستان، ص ٣٦)

[٤] - آل عمران، آيه ١٨