٣. گواهى بر اعمال، ويژه شهيدان نيست؛ بلكه هر كس و هر چيزى كه كمترين رابطه‌اى با اعمال آدميان دارد، گواه بر اعمال خواهد بود؛ مانند فرشتگان، زمان، مكان، آيين، كتاب، و قلب و ديگر عضوهاى آدمى كه همگى در دنيا، تحمّل شهادت كرده‌اند و در آخرت، در پيشگاه خداىِ شاهد، گواهى مى‌دهند.[١]

گواهانِ روز رستاخيز

با اينكه خداى تعالى، خود شاهد و گواه انديشه‌ها و انگيزه‌ها و رفتارهاى آدميان است و از نهان و ژرفاى آنها آگاه است، حتّى خيانتِ ديدگان و آنچه را كه در سينه‌هاشان نهان مى‌دارند، مى‌داند. بر وسوسه دلهاشان آگاه و از رگِ گردن به آنان نزديك‌تر است و هر جا كه باشند، با آنان است. ميان آنان و دلهاشان ايستاده، و در هر كارى كه باشند، از آن هنگام كه بدان مى‌آغازند تا پايانِ آن، حضورِ فراگير دارد و همه چيز در محضر اوست؛ اما اراده حكيمانه‌اش بر اين است كه در روز رستاخيز، پرونده اعمال آدميان را بر اساس گواهى گواهان بررسى كند و پس از ثبوتِ جرم و محكوميّت قطعى، مجرمان و گناهكاران را به كيفر گناهشان برساند يا اينكه آنان را ببخشايد.

گواهانى كه در روز رستاخيز به گواهى بر مى‌خيزند، گروههاى متفاوتى هستند:

١. اوليا و انسانهاى پاك:

راه‌يافتگانى كه مورد لطف و رحمت ويژه خداوند هستند؛ مانند پيامبران و امامان (ع):

وَجِي‌ءَ بِالنَّبِيِّينَ وَالشُّهَدَاءِ وَقُضِيَ بَيْنَهُم بِالْحَقِّ وَهُمْ لَايُظْلَمُونَ. ووُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ وَهُوَ أَعْلَمُ بِمَا يَفْعَلُونَ.[٢] [نامه‌هاى اعمال را پيش نهند] و

[١] - براى تفصيل بحث شهادت، ر. ك: الميزان، سوره بقره، آيه ١٤٣؛ انسان از آغاز تا انجام، ص ١٣٩ به بعد

[٢] - زمر، آيه ٦٩- ٧٠