گفته شد «سَبِيل الْمَبْعَثْ» راهى است كه مردمان، از آن به سوى «محشر» گسيل مى‌شوند؛ اگرچه «سبيل» و «صراط»، هر دو به معناى راه رسيدن به مقصد و وصول به هدف‌اند؛ ليكن با يكديگر تفارقهايى دارند. از جمله اينكه «صراط» به لحاظِ وصف «مستقيم»، يعنى چيزى كه «پايدار» و «پا برجا» و «تخلف‌ناپذير» است كه بيشتر با آن همراه است و به معناى راه روشن و پايدارى است كه در رساندن به مقصود، هيچ گاه تخلّف نمى‌كند، و بيشتر در راههاى خير و رستگارى به كار مى‌رود. امّا «سَبِيل» به لحاظِ تعدّدى كه دارد، مانند: «سَبيلُ اللَّه، سَبيلُ الْمؤمنينَ، سَبيلُ المجرمين، سَبيلُ الْمفْسِدينَ، سَبِيلُ الرَّشادِ، سَبِيلُ الطَّاغُوتِ و ...» داراى معناى وسيع‌تر و گسترده‌ترى است. به همين دليل، راغب در معناى «سبيل» آورده است: يُسْتَعْمَلُ السَّبِيلُ لِكُّلِ ما يُتَوصَّلُ بِهِ الى‌ شَى‌ءٍ؛ خَيْراً كانَ أوشَرّاً.[٢] سبيل، براى هر چيزى است كه وسيله وصول و رسيدن به چيزى [يا جايى‌] باشد؛ خواه آن چيز [يا جا] نيكو باشد يا بد.

هر يك از موجودات زنده، براى ادامه زندگى در اين جهان، راهى را در پيشِ رو دارد كه ناگزير از پيمودنِ آن راه است و به تعبير قرآن كريم «صراط مستقيم» اوست، كه با پيمودن آن، حيات خويش را حفظ مى‌كند و به كمال شايسته و در خور خويش، دست مى‌يابد. اين، راهى است كه آفريدگار حكيم و دانا، پيش روى هر جنبنده‌اى قرار داده است؛ بى‌آنكه جنبندگان، در گزينش آن اختيارى داشته باشند.

مَا مِن دَابَّةٍ إِلَّا هُوَ آخِذُ بِنَاصِيَتِهَا إِنَّ رَبِّي عَلَى‌ صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ.[٣] جنبنده‌اى نيست، مگر آنكه او گيرنده موى پيشانى اوست (در حيطه قدرت و فرمانروايى خداست). همانا پروردگار من، بر راه راست است.

اما بشر در پيمودن «صراط مستقيم» خود، داراى دو بعد «حيوانى و انسانى» است كه در

[١] - الميزان، ج ١٤، ص ٢٦

[٢] - مفردات الفاظ القرآن، چاپ جديد، ص ٣٩٥

[٣] - هود، آيه ٥٦