الْقِيامَةِ».[١] برزخ: پرده و حد فاصل ميان دو چيز است؛ چنانكه فرمود: «ميان آن دو [دريا] حايلى است كه از حد نگذرند [و به هم نياميزند]». و برزخ در قيامت: حايل ميان انسان و مراحل شامخ و بلندْ پايه در آخرت است، و اين اشاره به همان «گردنه» ياد شده در سخن خداوند است كه فرمود: «پس به آن گريوه (گردنه يا راه سخت و دشوار در كوه؛ مراد راه خير است كه برخى مصاديق مهمّ آن در آيات بعد مى‌آيد) در نيامد». و آنجا كه فرمود: «و فرا رويشان برزخى است تا روزى كه برانگيخته شوند». و اين گردنه ياد شده، مانعها و حايلهايى از مراحل كمال است كه جز صالحان، بدانها راه نمى‌يابند. و گفته شده است كه:

«برزخ، حد فاصل مرگ تا رستاخيز است كه آدمى پس از مرگ، در آن به سر مى‌برد».

مرحوم سيد على خان نيز مى‌گويد:

برزخ، در لغت: حايل و حد فاصل ميان دو چيز است، و در اصطلاح، حالتى است ميان مرگ و رستاخيز و اين، زمان جدايىِ روح از اين بدن محسوس تا لحظه برانگيخته شدن و بازگشت آن به همين بدن است. از همين رو، به «گور» نيز برزخ گفته مى‌شود.[٢]

چكيده سخن اينكه: حد فاصل ميان دو چيز را برزخ مى‌گويند و چون جهانِ پس از مرگ، حدّ فاصل ميان زندگى دنيا و زندگى جاودان عالم آخرت است، در قرآن شريف و روايات رسيده از اولياى دين، عالم برزخ ناميده شده است.

امام صادق (ع) فرمود:

الْبَرزَخُ الْقَبْرُ وَ هُوَ الثَّوابُ وَ الْعِقابُ بَيْنَ الدُّنيا وَ الآخِرَةِ.[٣] برزخ، گور (قبر) است و آن، ثواب و عقاب بين دنيا و آخرت است.

با گذر روزهاى زندگى دنيا و فرا رسيدن مرگ، روح آدمى از بدن جدا مى‌شود و به عالَم برزخ منتقل مى‌گردد و در آن سراى، به زندگى خويش ادامه مى‌دهد. اگر انسانِ در گذشته، از گروه پاكان و نيكان باشد، پاداش كارهاى خوب خود را در آن عالم مى‌يابد و اگر از گروه بدان و گناهكاران باشد، به كيفر كارهاى ناپسند خويش معذّب و گرفتار

[١] - مفردات الفاظ قرآن، ص ١١٨

[٢] - رياض السالكين، ج ١، ص ٣٣١

[٣] - مجمع البحرين، ج ٢، ص ٤٣٠