یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٥٧٤ - استفاده از تاریخ از نظر قرآن - بابلسر ٨/ ٢/ ٥٤

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١٠، ص: ٥٧٣

ائمه اطهار و اطلاع بر جزئیات احوال آنها از قبیل تاریخ تولد، تاریخ وفات، عدد و نام فرزندان، سال عروسی. پس اطلاعاتی است که از نظر وسعت دایره محدود است به احوال سلاطین، حکام، دانشمندان، شعرا، هنرمندان، اما از احوال توده مردم و زندگیها و رنج و شادکامیها [ی آنها] سخنی نیست و از نظر عمق یعنی علل و موجبات نیز مسکوتٌ عنه است. این گونه تاریخ نمیتواند مفید فایدهای باشد، یعنی نمیتواند آموزنده و حرکت بخش باشد.

استفاده از اشیاء دو گونه است: گاهی استفاده از وجود عینی اشیاء است، مثل استفادهای که از معادن یا وسایل یا میوهها میکنیم.

گاهی استفاده از اشیاء به معنی این است که از مطالعه آنها بهره گیری میکنیم و بسا هست که پس از آنکه مطالعه خود را بر روی آنها انجام دادیم خود آنها را دور میافکنیم، مثل استفادهای که در لابراتوار از مواد معین میکنیم. این نیز بر دو قسم است، یعنی مطالعه بر دو قسم است: نوع رساترش مطالعه به صورت تجزیه و تحلیل یا ترکیب مواد عینی است، مثل اینکه ماده سمی بالخصوصی را تجزیه میکنیم.

گاهی تجزیه و تحلیل صرفاً عقلی و ذهنی است، یعنی یک سلسله محاسبات بر اساس یک سلسله اطلاعات است، مثل پروندهای که در اختیار قاضی یا رجال سیاسی قرار میگیرد. بدیهی است که استفاده از تاریخ از نوع استفاده از موضوع مطالعه است نه استفاده از وجود عینی، و استفاده از مطالعه نیز از نوع تجزیه و تحلیل عقلی است نه تجزیه و تحلیل حسی. لهذا تاریخ به فلسفه شبیهتر است تا علم، چون سرو کارش با تجزیه و تحلیل عقلی و فکری است نه تجزیه و تحلیل حسی و عینی. بدیهی است که موضوع مطالعات تاریخی، امور گذشته است نه امور حال. تجربه حسی برای گذشته معنی ندارد.

آیا حوادث زندگی بشر، سرگذشت بشر یک سلسله حوادث تصادفی و خود به خودی و بدون علت است؟ بدیهی است که اگر چنین باشد هیچ گونه بهره مطالعاتی نمیتواند بدهد. اگر در تاریخ هیچ چیز شرط هیچ چیز نباشد، مطالعه تاریخ فقط برای سرگرم کردن