یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٥٧٢ - یادداشت تاریخ در قرآن - قزوین، شبهای ٨- ١٢ ذی القعده ٩٤

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١٠، ص: ٥٧١

در زندگی آنها پیدا نمیشود و انقراض، دیگر اینکه تضاد و تنازع در زندگی آنها میان گروهها و دستهها نیست؛ بر خلاف انسان که هم دورهها از لحاظ وسایل زندگی و از لحاظ نظام اقتصادی و از لحاظ رژیمهای اجتماعی و از لحاظ دوره علمی تغییر میکند و تحول مییابد و در حقیقت اشتقاق انواع در زندگی اجتماعی رخ میدهد، و هم اینکه [نقل و انتقال در تمدنها و فرهنگها پیدا میشود و هم اینکه تضاد و تنازع وجود دارد. چنان که گفتیم در حیوانات تغییر دورهها نیست،] نقل و انتقال در تمدنها و فرهنگهای آنها پیدا نمیشود که دورهای تمدن و فرهنگ زنبوری یا مورچهای یا موریانهای در شرق و روزی در غرب، روزی در چین، روزی در هند، روزی در ایران باشد، و تضاد داخلی نه به صورت طبقاتی و نه به صورت تضاد مذهبی و مسلکی و نه به صورت تضاد قومی و ملی در آنها وجود ندارد؛ هماهنگی میان گروهها، اصناف و گروههای اجتماعی وجود دارد. زندگی آنها بر اصل هماهنگی و تعاون بنا شده و زندگی بشر بر اصل تضاد و تنازع و لااقل یک رکنش تعاون است و رکن دیگرش تنازع.

زندگی سگی

و آیا همین تنازع منشأ تکامل است و همان عدم تضاد و تنازع منشأ توقف؟ پس زندگی سگها باید بیشتر متکامل باشد، چون کمتر اتفاق میافتد که چهار سگ با هم به توافق رسیده باشند.

شب چهارم

٧. از نظر قرآن چهار عامل در سرنوشت اقوام و ملل مؤثر بوده است:

عدالت اجتماعی و مظالم اجتماعی، صلاح و فساد اخلاق، وحدت و تفرق، انجام یا ترک امر به معروف و نهی از منکر. درباره عدل آیه کریمه و ما کان ربک لیهلک القری بظلم و اهلها مصلحون بنا بر این که مقصود از ظلم شرک است؛ آیه و قضینا الی بنی اسرائیل فی الکتاب لتفسدن فی الارض مرتین.

اهمیت عدل در قرآن که هم ناموس تکوین است و هم هدف رسالت (بحثی درباره دو هدف رسالت: معرفة اللَّه و عدالت اجتماعی