یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٥١٣ - فلسفه تاریخ - موتور اجتماع و موتور تاریخ

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١٠، ص: ٥١٢

گیاه حکومت میکند.

علیهذا پس باید [دید] در این کل، آنچه جانشین غریزه در فرد است چیست؟ و به عبارت دیگر غریزه حاکم بر اجتماع چیست؟

ضرورتی ندارد که غریزه اصیل حاکم بر اجتماع همان غریزه حاکم بر فرد باشد، بلکه تنها شرط اصلی حیات یعنی اقتصاد میشود غریزه حاکم بر اجتماع بوده باشد. مانعی نیست که ما برای انسان غرایز دیگر غیر از حوائج مادی و اقتصادی از قبیل جاه و قدرت، امر جنسی، امر اخلاقی، امر دینی و عبادی، امور زیبایی قائل باشیم ولی هیچ کدام اینها شرط ادامه حیات نیست، انسان بدون همه اینها میتواند به زندگی ادامه دهد الّا امور اقتصادی که بدون آنها ادامه حیات ممکن نیست. پس با اینکه امور اقتصادی یکی از شرایط زندگی است، زیربنا و موتور محرک اجتماع است.

جواب این است که این مطلب از نظر تئوری مانعی ندارد که یکی از شرایط حیات زیربنا قرار گیرد و تجلیات یکی از غرایز و یکی از حوائج طبیعی انسان زیر ساز باشد، ولی حقیقت و واقعیت غیر این است.

زیرا اولًا معیار و مقیاس در همه حرکتهای تاریخی، ادامه زندگی به هر شکل نیست. گاهی تاریخ را فداکاریهای انسان و گذشت از زندگی به خاطر عقیده یا عصبیت و غیره به حرکت میآورد.

دو مفهوم از زیر بنا

ثانیاً زیربنا بودن به دو شکل تصور میشود [١]: یکی به این شکل که روبنا در عین اینکه خود مستقل است ولی چون روی شانه این زیربنا بنا شده خود به خود با حرکت آن حرکت میکند، و دیگر اینکه روبنا تابعی است و وابستهای است بر زیربنا و برای او و به خاطر او به وجود آمده است، جلوهای از جلوات اوست، انعکاس اوست.

ماتریالیستها معمولًا به شکل دوم مطلب را تقریر میکنند.

و اما در شکل اول فقط آن وقتی روبنا تغییر میکند که واقعاً با