یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٥٠٦ - فلسفه تاریخ - موتور اجتماع و موتور تاریخ

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١٠، ص: ٥٠٥

اصیل هستند، یعنی آنها نیز لااقل مستقل از عوامل اقتصادی یک عاملی به شمار میآیند.

ولی همه اینها یک جامع مشترک دارند و آن این است که از حوزه وجود فردی تجاوز نمیکنند و منافع ملحوظ در این امور یا مادی و جسمانی است (اقتصادی، جنسی) یا به قول بوعلی وهمی (جاه و شهرت و نام و تسلط) میباشد، یعنی نوعی تجرد از ماده در این قسم هست.

آزادی و استقلال خواهی

حالا باید دید حرکات دیگری که در بشر هست که یا جنبه اخلاقی و عمومی دارد مانند ایثارها و فداکاریها، یا جنبه علمی و فرهنگی دارد مانند فعالیتهای علمی، یا جنبه هنری و ظرافت و زیبایی دارد مانند ایجاد تابلوها، یا صرفاً جنبه دینی دارد مانند عبادتها و انفاقهای دینی، فداکاریهای دینی و غیره، این حرکات به طور مسلم هست، آیا در باب فداکاریهای غیردینی میتوان گفت ریشه وهمی دارد، آنچنان که بوعلی درباره اینها میگوید: کأنه یصل الیه بعد الموت. آیا آزادی و استقلال رأی و عمل را میتوان ناشی از حس برتری طلبی دانست؟ یا اینکه ایندو از یکدیگر قابل تفکیک است؛ ممکن است کسی از این که بر دیگران تفوق و تسلط داشته باشد متنفر باشد و در عین حال راضی به تسلیم و زیر بار غیر بودن نیز نباشد و همه بشر را در مستوای واحد بدون اینکه احدی بر دیگری اراده خود را تحمیل کند بخواهد، طرفدار عدالت و مساوات از این نظر باشد.

مسئله علاقه به جاه و افتخار اگرچه داخل در غرایز خودخواهی است اما باید دانست همانطور که ابن سینا گفته طلب یک امر معنوی است نه مادی، یعنی مطلوب انسان در این امور امری محسوس و مشت پرکن و قابل اشاره حسیه نیست. همچنین است حس زیبایی، آن نیز هر چند از خودخواهی خارج نیست، اما مطلوب انسان یک امر محسوس به معنی جوهر محسوس یا عرض محسوس نیست، هر چند صفتی است قائم به محسوس و از این نظر قابل اشاره حسیه است، اما مینماید- همان طوری که عرفا گفتهاند- مجاز و آیینهای از