یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤٥٨ - تاریخ - آیا طبیعت تاریخ مادی است؟

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١٠، ص: ٤٥٧

است و تعیین کننده اصلی مسیر و سرنوشتش عوامل مادی است، احیاناً تحت تأثیر نهادهای معنوی قرار میگیرد و نهادهای معنوی نهادهای مادی را به حکم اصل تأثیر متقابل و همبستگی اشیاء تحت تأثیر قرار میدهد که از آن به تأثیر روبنا بر زیربنا تعبیر میشود.

برای بحث طبیعت تاریخ که آیا مادی است، رجوع شود به ورقههای ماتریالیسم تاریخی که عالیتر و عمیقتر بحث کردهایم.

١. بحث درباره این که دین به حمایت مظلومان برخاسته در ضدیت با ظالمان، و عدل الهی ایجاب میکند انتقام از ظالمان را ولو در قیامت، پس دین برای حمایت از مستضعفین است.

٢. آیا ماهیت جنگها در گذشته چه ماهیتی بوده: مادی و طبقاتی یا اعتقادی و ایدئولوژیک؟ آیا ماهیت جنگها جنگ منافع بوده و ایدئولوژیها متد و وسیلهای بوده برای حفظ منافع یک گروه یعنی برخورداران و ایدئولوژی دیگر وسیلهای بوده برای تحصیل منافع طبقه محرومان و دین به قولی ایدئولوژی طبقه اول است و به قولی ایدئولوژی طبقه دوم و به قولی در ابتدا ایدئولوژی طبقه اول است، بعد تحویل میشود به ایدئولوژی طبقه دوم. و یا ماهیت جنگها در گذشته دو جور بوده و احیاناً اعتقادی ایدئولوژیک بوده و جنگها جنگ حق و باطل بوده و عقیده و ایمان هدف بوده و نه وسیله و در آینده بیشتر هدف خواهد بود، انسان آینده بیشتر از منافع میبُرد و به اعتقاد میپیوندد، و همچنین ماهیت عقیدهها دو گونه بوده:

عقیدههای فطری و عقیدههای منفعتی.

٣. بحثی درباره پیروزی نهایی هست که قرآن گاهی به عنوان «و نرید أن نمن علی الذین استضعفوا» و گاهی به عنوان «وعد اللَّه الذین آمنوا» گفته است، و مسلماً اراده خداوند به صورت گزاف نیست، به صورت تأیید و حمایت است. آیا میخواهد بگوید محرومان را به دلیل اینکه محروم بودهاند بر ستم پیشگان پیروزی میدهیم قطع نظر از ایدئولوژیشان که چه باشد (اسلام یا غیر اسلام)؟ یا میگوید