یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ٤١٣ - یادداشتهای فلسفه تاریخ و نقدی بر کتاب « فلسفه علوم » علی اکبر ترابی

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١٠، ص: ٤١٢

بعد میگوید:

منتسکیو

از منتسکیو بویژه با توجه به فکر جبر علمی تاریخ انسانی ...

باید نام برد.

سخن ولتر از آن جهت ناقص است که تاریخ را تلاش و کوشش انسان در راه «دفاع» از خود معرفی کرده است. در این تعریف، ارزشهای انسانی و اصالت آنها، حس حقیقت جویی، حس اخلاقی، حس مذهبی، حس زیبایی و بالاخره انسانیت انسان نادیده گرفته شده است.

٦. ص ٢٢٠، تحت عنوان «روش تاریخ» اصل تأثیر متقابل را متذکر میشود، میگوید:

اصل تأثیر متقابل

در جهان واقعهای منفرد وجود ندارد و پدیدهها وابسته به هماند. فهم و درک پدیده یا امری جز با مطالعه آن در طی تاریخ (اصل حرکت از اصول دیالکتیکی) و در ارتباط با عوامل مؤثر در آن و متأثر از آن و با تحلیل وضع عینی پدیده مزبور امکان پذیر نتواند بود.

بعد اضافه میکند:

نقش اراده انسانها

سیر تاریخ جامعه و تحولات آن بهطور محسوس از تحولاتی که در طبیعت دیده میشود متمایز است ... در جامعه بر عکس (طبیعت)، تحولات و تغییرات زاییده فعالیت و تأثیرات انسانهاست، انسانهایی که دارای وجدان و اراده و تمایلاتاند و با نیازمندیها و هدفهای معین.