یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٩٢ - اسلام و مقتضیات زمان - جبر تاریخ

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١٠، ص: ١٩١

ایکم احسن عملًا و هو العزیز الغفور. و ما جعلنا لبشر من قبلک الخلد أفان متّ فهم الخالدون.

این که نطفه که در رحم قرار میگیرد رشد کند، اطواری را طی کند تا به صورت طفل درآید و بعد دوره کودکی و جوانی و پیری [١] و بالاخره مرگ را طی کند جبر طبیعت است، جبر خلقت است، باید اینچنین باشد و نمیشود اینچنین نباشد ... ثم خلقنا النطفة علقة فخلقنا العلقة مضغة فخلقنا المضغة عظاماً فکسونا العظام لحماً ثم انشأناه خلقاً آخر فتبارک اللَّه احسن الخالقین. این آیه مراحل جبری و تطورات حتمی خلقت را ذکر میکند.

٤. اما جبر تاریخ مربوط به پدیدههای طبیعت نیست، مربوط است به اوضاع و احوال آدمیان از این جهت که زندگی اجتماعی دارند و بهم پیوستگی دارند و سرگذشت بشریت را به وجود میآورند. آدمیان را اگر مجموعاً یک واحد در نظر آوریم و ادواری را که گذرانده است از قبیل ادواری که بر یک فرد گذشته در نظر بگیریم و همه را محکوم قانون واحدی بدانیم، جبر تاریخ شبیه جبر طبیعت میشود. جبر تاریخ مفهوم صحیح دارد. در قرآن گاهی از آن تعبیر به سنت میفرماید، مثلًا: سنة اللَّه ... و لن تجد لسنة اللَّه تبدیلًا، و لن تجد لسنة اللَّه تحویلًا، قدخلت من قبلکم سنن فسیروا فی الارض ...، ذلک بأن اللَّه لم یک مغیراً نعمة أنعمها علی قوم حتی یغیروا ما بأنفسهم.

در این که بر تاریخ، سنن و قوانین ثابتی حکومت میکند بحثی نیست، اسم آن را جبر تاریخ بگذاریم یا چیز دیگر.

٥. اما عوامل تاریخ. عامل تاریخ (عامل مادی تاریخ) انسان و احتیاجات انسان است. احتیاجات انسان بر دو قسم است:

احتیاجات اصولی و اوّلی، و احتیاجات ثانوی و فرعی. احتیاجات ثانوی مثل احتیاج به پول ناشی از احتیاجات اولیه است. پس عمده