یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٦٦ - زمان و مقتضیات آن

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١٠، ص: ١٦٥

است باید دانست که مستلزم جبر اصطلاحی یعنی مسلوب الاراده بودن بشر نیست، زیرا خود بشر یکی از عوامل جبر تاریخ است.

انسان خود، تاریخ را به وجود میآورد نه تاریخ او را. اینجاست که ما باید بدانیم تا چه اندازه خالق تاریخیم و چه اندازه مخلوق آن، چه اندازه خالق محیطیم و چه اندازه مخلوق آن. عمده این است که انسان به نقش خلاقیت خود در برابر تاریخ و در برابر محیط پی ببرد و بخواهد خالق تاریخ باشد نه مخلوق تاریخ. تفاوت افراد در همین است که بعضی صد درصد مخلوق تاریخ و محیطند، منفعلاند نه فاعل، و بعضی بیش از آن اندازه که مخلوق باشند خالقند.

پیغمبر فرمود: الا و ان الزمان قد استدار کهیئته یوم خلق اللَّه ...

٢٤. کسانی که تا اندازهای واقف به جریان تاریخ جهان باشند قادر به پیش بینی هستند [١]، همان طوری که مرحوم حاج معتمدالدوله فرهاد میرزا با یک سفر به اروپا درباره ایران پیش بینیها کرد و به وقوع پیوست. گفت: