یادداشت‌های استاد ط-صدرا - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٥٢ - یادداشت اسلام و مقتضیات زمان

یادداشتهای استاد مطهری، ج ١٠، ص: ١٥١

حتی علم وسیله است و به همین دلیل در زمانهای مختلف لزوم آن فرق میکند

اما وسایلی که [بشر] برای این سیر و وصول به این مقصد انتخاب میکند همواره متغیر و متفاوت است و تدریجاً وسیله بهتر پیدا میکند و وسیله کهنهتر جای خود را به وسیله بهتر میدهد. آنچه ثابت و منسوخ ناشدنی است هدفها و مقصدها و راهها و مسیرهاست و آنچه متغیر و مشمول جبر تاریخ و جبر زمان است وسیلههاست.

«لا تؤدبوا اولادکم بأخلاقکم لأنهم خلقوا لزمان غیر زمانکم» بیان اخلاق مصطلح که راه است نیست، مقصود آداب و اتخاذ وسایل است. علمها- همینطور که علمای اسلامی مخصوصاً غزالی گفتهاند- اغلب وسیله است نه هدف. هنرها و صنعتها وسیله است نه هدف. نه تنها مصنوعات مثل اتومبیل وسیله است، خود علم و هنر و صنعت وسیله است و از آن جهت که با زندگی بشر ارتباط دارد یعنی از آن جهت که بشر آنها را انتخاب میکند یک وسیله ساده بیشتر نیست.

فریضه علم متغیر است

لهذا در یادداشتهای فریضه علم و سخنرانی فریضه علم گفتیم که وجوب و لاوجوب و همچنین درجه وجوب و لزوم علمی در زمانهای مختلف متفاوت میشود، زیرا علم خود وسیله اتخاذ و اکتساب وسایل دیگر است و به هر درجه که استفاده از وسیلهای ضرورت پیدا میکند، علم به آن هم ضرورت پیدا میکند.

وظیفه سوم مجتهد

از اینجاست که برای اجتهاد و مجتهد وظیفه سومی نیز میتوان ذکر کرد و آن تشخیص هدفهای اسلامی و انتخاب بهترین وسیلهها برای رسیدن به آن هدفهاست.

وظیفه مجتهد از لحاظ تشخیص هدفها

آن که هدفهای اسلامی را تشخیص ندهد و یا وسایل رسیدن به آن هدفها را در هر زمانی تشخیص ندهد واقعاً و حقیقتاً مجتهد نیست (رجوع شود به مقدمه شورای روحانیت تهران) [١].

اسلام یک دین تعبدی محض و ضد عقل نیست. اسلام اخلاق تابو ندارد. اسلام مانند یک مسلک اجتماعی هدفهای مشخصی دارد و باید آن هدفها را شناخت و وسیله تحصیل آنها را نیز به دست آورد