پيام قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٩٠ - شرح مفردات

بَعْدَهُ وَ مَعَهُ»: «چيزى را نديدم مگر اين‌كه خدا را قبل از آن و بعد از آن و با آن ديدم». [١] او با همه چيز و حتى قبل از آنها و بعد از آنهاست.

در تفسير الميزان، شهيد در اينجا به معناى مشهود، ذكر شده و مفهوم آيه بر طبق آن چنين مى‌شود: آيا همين قدر كافى نيست، كه پروردگار تو، به هر چيزى مشاهده مى‌شود، چرا كه همه موجودات از جميع جهات، فقير و نيازمند به او هستند. [٢]

نتيجه اين تفسير نيز اثبات وجود خدا از آيه فوق است، منتها از طريق برهان فقر و غنا.

فخررازى مى‌گويد: منظور از آيه فوق اين است كه خداوند دلايل و نشانه‌هايى در اشياى جهان آفريده كه گواه بر وجود او هستند [٣] (بنابراين آيه ناظر به اثبات وجود خدا از راه برهان نظم است).

بعضى از مفسّران نيز آيه را ناظر به مسأله اثبات معاد دانسته‌اند، و مى‌گويند:

مفهوم آن اين است كه خداوند شاهد و ناظر اعمال همه انسان‌ها است، و همين براى دادگاه قيامت كافى است. [٤]

بعضى نيز آيه را ناظر به حقّانيّت قرآن مجيد و مسأله نبوّت دانسته‌اند و مى‌گويند: منظور اين است آيا همين قدر كافى نيست كه خداوند گواه بر حقّانيّت‌

[١]. بسيارى از مفسّران گفته‌اند كه باء در بِرَبِّكَ زائد و براى تأكيد است، و ربّك به جاى فاعل، و جمله «على كل شيى‌ءٍ شهيد» بدل آن است، و معناى جمله چنين است‌ «أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّ رَبَّكَ عَلَى كُلِّ شَىْ‌ءٍ شَهِيدٌ».

[٢]. تفسيرالميزان، جلد ١٧، صفحه ٤٣١.

[٣]. تفسير فخررازى، جلد ٢٧، صفحه ١٤٠.

[٤]. تفسير قرطبى، جلد ٨، صفحه ٥٨١٩.